2-qism. Ishoralar oʻyini

2-hikoya, jami 10 ta

Highlighted words are key vocabulary — tap one to see its translation. Colors show the part of speech:

Verb Adjective Adverb Expression

Sandiqni ochgan egizaklar birinchi boʻlib «+» oʻyinchoqni olishibdi. Birjon uni oʻzining yoniga qoʻygan edi — yonida yana bitta Birjon paydo boʻlibdi! 1 + 1 = 2.

— Zoʻr-ku! — qichqiribdi Birjon. — Yana bitta qoʻshamiz!

Shu tariqa ular qoʻshishni kashf qilishibdi. «−» oʻyinchoq esa aksincha ishlar ekan: kimni bossang, oʻsha bitta kamayadi. Bu ayirish edi. Minusjon «−»ni juda yoqtirib qolibdi, lekin hech kimga bermas, belidan ham yechmas edi.

Bir kuni Birjon «+»ni yonboshiga yotqizib, qiyshaytirib koʻribdi. Oʻyinchoq «×»ga aylanibdi. Uni kimga tekkizsa — oʻsha birdaniga bir necha marta koʻpayib ketar ekan: uchta Birjonga «× 4» tekkizsa, saroy oʻn ikkita Birjonga toʻlib ketibdi. Bu koʻpaytirish edi: 3 × 4 = 3 + 3 + 3 + 3 = 12.

Egizaklarning shovqinini eshitib, Qirol Noʻl ham oʻyinga qoʻshilibdi. Avval «+»ni oʻzi bilan sinab koʻribdi: beshlikka qoʻshilibdi. Besh — besh boʻlib qolaveribdi. Yettiga qoʻshilibdi — yetti hatto sezmabdi ham.

— Qoʻshilaman — hech kim sezmaydi, — xoʻrsinibdi qirol. 5 + 0 = 5.

Keyin «×»ni olibdi. Beshlikni koʻpaytiribdi — puf! — besh gʻoyib boʻlibdi, oʻrnida faqat Noʻl. Yettini koʻpaytiribdi — puf! Mingni — puf!

— Voy, kechirasiz… — debdi qirol har safar. — Yana koʻpaytirib qoʻydim-a.

Saroydagilar qirol «×» oʻyinchoqni qoʻliga olganini koʻrishi bilan har tomonga qochishar ekan. Chunki har qanday son × 0 = 0. Nolni beshta qator qilib tursang ham — hech kim yoʻq. Besh kishini nol marta saflasang ham — hech kim yoʻq.

— Qoʻshilaman — hech kim sezmaydi. Koʻpaytiraman — hamma yoʻqoladi, — debdi qirol kechqurun Oyga. — Bu qanaqa hayot?!

Oy uni yupatibdi: «Sen hech kimni yomonlik bilan yoʻq qilmaysan. Senda shunday qoida bor, xolos.»

Oʻsha kechasi qirol charchab, tekislikning qoq oʻrtasida uxlab qolibdi. Egizaklar esa hali uxlamagan edi. Ular «−» oʻyinchoq ustida sakrab oʻynashardi — sakrashdi, sakrashdi, toki undan ikkita nuqta otilib chiqib, biri tepasiga, biri pastiga yopishib qolguncha. Oʻyinchoq «÷»ga aylandi.

Egizaklar bir-biriga qarashdi. Keyin uxlab yotgan qirolga qarashdi.

Haqiqatda

Ertakda belgilar egizaklarning oʻyinidan tugʻiladi — bu rivoyat. Aslida belgilar ancha yosh: «+» va «−» birinchi marta 1489-yilda Germaniyada bosilgan kitobda uchraydi (Yohannes Vidman), «×» — 1631-yilda (Uilyam Otred), «÷» esa 1659-yilda (Yohann Ran). Undan oldin hisoblar soʻz bilan yozilgan.

Nolning ikki qoidasi esa qadimiy va oʻzgarmas: a + 0 = a va a × 0 = 0.

Keyingi qismda: egizaklar «÷» oʻyinchoqni uxlab yotgan qirolning ustiga qoʻyadi. Shu kechadan keyin saltanatda birinchi qonun paydo boʻladi.

Matndagi atamalar

Kartani bosing — taʼrifi chiqadi.

qoʻshish
sonlarni birlashtirish amali
ayirish
bir sondan boshqasini olib tashlash amali
koʻpaytirish
bir xil sonni bir necha marta qoʻshishning qisqa yoʻli
qoida
amalning doim bajariladigan xossasi

Qoida va formulalar

Matnda ishlatilgan matematik qoida.

Nolning ikki qoidasi

Songa nol qoʻshilsa, son oʻzgarmaydi. Son nolga koʻpaytirilsa, natija doim nol.

  • 5 + 0 = 5
  • 5 × 0 = 0
  • 1 000 000 × 0 = 0

Tekshirib koʻring

Matnni oʻqing, keyin hisoblang. Javobni bosib tekshiring.

1. Qirol Noʻl nima uchun «qoʻshilaman — hech kim sezmaydi» deydi?

2. Saroyda 3 ta Birjon bor. Ular bitta qatorga turdi, keyin yana xuddi shunday 4 ta qator tuzildi. Jami nechta Birjon? Qirol bu safar 4 qatorni emas, 0 qatorni buyursa-chi?

{# A transfer question with no answer key: it cannot be got wrong, so it is the one place on the shelf a reader is asked to think past the text. #}

Oʻylab koʻring

Bu savolning javobi berilmagan — oʻzingiz oʻylab koʻring.

Nol qoʻshish hech narsani oʻzgartirmaydi, nolga koʻpaytirish esa hammasini yoʻq qiladi. Bir ham shunday ikki xil «xarakter»ga egami? 5 + 1 va 5 × 1 ni solishtirib koʻring.