4-qism. Tayoq va saf

4-hikoya, jami 10 ta

Highlighted words are key vocabulary — tap one to see its translation. Colors show the part of speech:

Verb Adjective Adverb Expression

Yangi sonlar koʻpaygan sari saltanatda shovqin ham koʻpaydi. Yetti oltining oldiga turib olardi, sakkiz esa uchning ustiga chiqib ketardi. Baʼzi musbatlar chap tomonga oʻtib, manfiylar bilan aralashib ketardi.

— Kim qayerda turishini bilmay qoldim! — dedi qirol va jahl bilan uzun tayoqini koʻtardi. Sonlar qoʻrqib, bir joyga toʻplanishdi.

Ammo qirolning rahmi keldi. U tayoqni urish oʻrniga… yerga yotqizdi. Keyin tayoqqa teng oraliqlarda chiziqchalar chizdi va farmon chiqardi:

— Har bir chiziqcha — bitta va faqat bitta sonning joyi. Kim katta boʻlsa, oʻngroqda turadi.

−4−3−2−101234
Qirolning tayogʻi — sonlar oʻqi. Oʻrtada Noʻl, oʻngda musbatlar, chapda manfiylar.

Sonlar darhol oʻz joylariga yugurdi. Oʻrtada — Qirol Noʻl. Oʻngda: 1, 2, 3, 4… Chapda: −1, −2, −3, −4… Shu kundan boshlab tayoq sonlar oʻqi deb ataldi. Endi kim kattaligini bahslashish shart emas edi: oʻngroqdagi doim katta. Minusjon hatto kashf qildi: «−5 mendan kichik ekan — u chaproqda!»

Keyin parad boʻldi. Qirol hammani yaxshiroq koʻrish uchun sonlarni ikki safga ajratdi. Ikkiga qoldiqsiz boʻlinadiganlar — juft askarlar, koʻk qalpoqda. Boʻlinmaydiganlar — toq askarlar, qizil qalpoqda. Serjant Ikki baqirdi:

— Juft-juft safga turinglar!

Toq askarlar bir-biriga qarashdi:

— Bizda juft yoʻq — biz toqmiz!

Parad tartibsizlikka aylandi. Shunda juft askarlar shikoyat qilishdi: «Qirolning ikki qanotida — Birjon bilan Minusjon — ikkalasi ham toq. Bu adolatdanmi?»

Qirol oʻylab turdi-da, eʼlon qildi:

— Men ham juftman!

— Kim bilan? — soʻradi kimdir.

— Oʻzim bilan: 0 + 0! Ikkiga boʻlsam ham — 0 ÷ 2 = 0, qoldiq yoʻq.

Juftlar xursand boʻlishdi, toqlar ham koʻndi: qirol baribir oʻrtada, hammaga bir xil yaqin edi. Ammo bu hali holva edi. Sonlar oʻz joylariga qarab, birin-ketin norozilanishni boshlashdi:

— Joyimiz tor! Har birimizga atigi bitta chiziqcha. Chiziqchalar orasidagi boʻsh yerlar kimniki?

Haqiqatda

Sonlarni toʻgʻri chiziqda tasvirlash gʻoyasini birinchilardan boʻlib ingliz matematigi Jon Uollis 1685-yilda yozgan — atigi 340 yil oldin.

Nol — juft son. Juft son 2 ga qoldiqsiz boʻlinadi, 0 esa 2 × 0 ga teng. Sonlar oʻqida juft va toq sonlar navbatma-navbat keladi: …, −2, −1, 0, 1, 2, …

Keyingi qismda: sonlar chiziqchalar orasidagi boʻsh yerlarni talab qiladi — va bu bozor hech qachon yopilmaydi.

Matndagi atamalar

Kartani bosing — taʼrifi chiqadi.

tayoq
uzun yogʻoch hassa
sonlar oʻqi
har bir songa bitta nuqta mos keladigan toʻgʻri chiziq
juft
2 ga qoldiqsiz boʻlinadigan son
toq
2 ga boʻlganda 1 qoldiq qoladigan son

Qoida va formulalar

Matnda ishlatilgan matematik qoida.

Sonlar oʻqi

Har bir songa bitta joy: kattaroq son oʻngroqda turadi. Noldan oʻngda musbatlar, chapda manfiylar. 2 ga qoldiqsiz boʻlinadigan son juft, boʻlinmaydigani toq. 0 juft: 0 = 2 × 0.

  • −3 < −1 < 0 < 2 < 5
  • juft: …, −2, 0, 2, 4, …
  • toq: …, −3, −1, 1, 3, …

Tekshirib koʻring

Matnni oʻqing, keyin hisoblang. Javobni bosib tekshiring.

1. Sonlar oʻqida qaysi son chaproqda turadi: −5 mi yoki −2 mi?

2. Nol juftmi yoki toq?

{# A transfer question with no answer key: it cannot be got wrong, so it is the one place on the shelf a reader is asked to think past the text. #}

Oʻylab koʻring

Bu savolning javobi berilmagan — oʻzingiz oʻylab koʻring.

Paradda juft askarlar «biz koʻpmiz» deb maqtanishdi. 1 dan 100 gacha juft sonlar koʻpmi yoki toq sonlar? −100 dan 100 gacha-chi (nolni ham hisoblab)?