Ada Lavleys: hali yoʻq mashina uchun birinchi dastur

13-hikoya, jami 42 ta

Highlighted words are key vocabulary — tap one to see its translation. Colors show the part of speech:

Verb Adjective Adverb Expression

1815-yil, London. Mashhur shoir Lord Bayronning qizi Ada tugʻiladi. Bir necha haftadan keyin Bayron oilani tashlab ketadi va qizini boshqa hech qachon koʻrmaydi. Adaning onasi qizi otasiga oʻxshab «xayolparast» boʻlib qolishidan qoʻrqadi va unga qatʼiy matematika oʻrgatadi.

Ada 17 yoshida Charlz Bebbij (Charles Babbage) bilan tanishadi. Bebbij bir hisoblash mashinasi loyihasini oʻylab yurardi. U ogʻir tishli gʻildiraklardan iborat boʻlib, uni perfokartalar orqali boshqarish rejalashtirilgan edi. Bebbij uni «Analitik mashina» deb atadi.

1843-yilda Ada italyan muhandisining bu mashina haqidagi fransuzcha maqolasini inglizchaga tarjima qildi. Lekin u shunchaki tarjima qilmadi: maqolaga oʻzidan izohlar qoʻshdi va ular asl maqoladan uch barobar uzun boʻlib chiqdi.

Oxirgi, «G» izohida Ada mashina murakkab sonlar ketma-ketligini qanday hisoblashi kerakligini qadam-baqadam yozib chiqdi. Qaysi qadam qaysi qadamdan keyin keladi, qaysi natija qayerda saqlanadi, qaysi qadamlar takrorlanadi. Bugun biz bunday rejani dastur deymiz. Shuning uchun Adani koʻpincha birinchi dasturchi deyishadi.

Eng ajablanarlisi shuki, mashina hech qachon qurilmadi. Ada mavjud boʻlmagan kompyuter uchun dastur yozgan edi.

Ammo uning eng uzoqni koʻrgan fikri boshqa edi. U yozgan edi: agar musiqadagi tovushlar orasidagi qoidalarni belgilar bilan ifodalash mumkin boʻlsa, mashina kuy ham tuza oladi. Yaʼni mashina faqat sonlarni emas, istalgan belgilarni qayta ishlay oladi. Yuz yildan keyin aynan shu gʻoya hamma kompyuterlarning asosiga aylandi.

Ada 1852-yilda, atigi 36 yoshida vafot etdi. 1980-yilda dasturlash tillaridan biri uning sharafiga «Ada» deb nomlandi.

Matndagi atamalar

Kartani bosing — taʼrifi chiqadi.

matematika
aniq fanlar boʻyicha taʼlim
hisoblash mashinasi
hisoblash uchun qurilgan mexanizm
perfokarta
teshikli kartochkalar
izoh
matnga qoʻshilgan tushuntirish
takrorla
bir ishni qayta-qayta bajarish
dastur
kompyuter bajaradigan buyruqlar toʻplami
dasturchi
dastur yozuvchi mutaxassis
kuy
musiqa asari
belgi
qoidaga boʻysunadigan ishora

Qoida va formulalar

Matnda ishlatilgan matematik qoida.

Algoritm: qadamlar va takrorlash

Dastur — mashina bajaradigan aniq qadamlar ketma-ketligi. Bir xil ishni koʻp marta qilish kerak boʻlsa, uni har safar qayta yozish shart emas: «shu qadamlarni N marta takrorla» deyish kifoya.

  • 1 dan boshla; 5 marta takrorla: sonni 2 ga koʻpaytir → 32
  • Ada rejasida ham ayrim qadamlar takror-takror bajarilgan

Tekshirib koʻring

Matnni oʻqing, keyin hisoblang. Javobni bosib tekshiring.

1. Ada Lavleysning eng mashhur ishi nima?

2. Dastur: «3 dan boshla. 4 marta takrorla: sonni 2 ga koʻpaytir». Natija qancha?

3. Ada mashina haqida qanday bashorat qilgan?