1915-yil, Germaniyaning Gyottingen universiteti. Matematiklar David Hilbert va Feliks Klein bir ayolni professorlar qatoriga olishni taklif qilishadi. Professorlarning bir qismi qarshi chiqadi: «Askarlarimiz urushdan qaytib, ayoldan dars olishlari kerakmi?»
Aytishlaricha, Hilbert shunday javob bergan: «Janoblar, bu universitet senati, hammom emas». Bu soʻzlar ehtimol keyin boʻyalgan. Lekin natija haqiqiy: Emmi Nyoter (Emmy Noether) yillar davomida maosh olmay dars berdi. Uning darslari jadvalda Hilbert nomi bilan eʼlon qilinardi.
Aynan shu yillarda u fizikadagi eng chuqur gʻoyalardan birini isbotladi.
Avval ikkita tushunchani koʻraylik. Simmetriya — biror narsani oʻzgartirsangiz ham, u oʻzgarmay qolishi. Kvadratni 90 gradusga burang — u oʻsha-oʻsha kvadrat. Saqlanish esa — biror miqdor yoʻqolmasligi va yoʻqdan paydo boʻlmasligi. Masalan, energiya.
Nyoter bu ikkisini bogʻladi: har bir simmetriya ortida bitta saqlanish qonuni yashiringan.
Misol. Fizika qonunlari bugun ham, ertaga ham bir xil. Koptok bugun qanday tushsa, yuz yildan keyin ham shunday tushadi. Bu — vaqt boʻyicha simmetriya. Nyoter teoremasi undan qatʼiy xulosa chiqaradi: demak energiya saqlanadi. Qonunlar Toshkentda ham, Londonda ham bir xil — demak harakat miqdori saqlanadi.
Bu kashfiyot fiziklarga yangi usul berdi: yangi saqlanish qonunini izlash oʻrniga, simmetriyani izlash kifoya. Bugungi zarralar fizikasi deyarli butunlay shu gʻoyaga tayanadi.
1933-yilda natsistlar hukumati Nyoterni yahudiy boʻlgani uchun universitetdan haydadi. U AQShga koʻchib ketdi va 1935-yilda vafot etdi. Oʻshanda Albert Eynshteyn gazetaga maktub yozib, uni ayollar oliy taʼlim olishni boshlagandan beri chiqqan eng buyuk daho matematik deb atadi.