1913-yil yanvar. Kembrij universitetidagi matematik Godfri Xardi (G. H. Hardy) Hindistondan kelgan xatni ochadi. Xat muallifi — Madrasdagi hisobchi, universitet diplomi yoʻq yigit. Xatda 100 dan ortiq formula bor — koʻpi hech qanday isbotsiz.
Xardi avval uni tentaklik deb oʻyladi. Keyin qaytadan oʻqidi. Formulalarning bir qismi unga tanish edi, bir qismini u oʻzi tekshirib koʻrdi, ayrimlari esa butunlay tushunarsiz edi. Xardi keyinroq yozganidek, bunday formulalarni oʻylab topish uchun eng yuqori darajadagi matematik boʻlish kerak edi.
Xat muallifi Srinivasa Ramanujan edi. U 1887-yilda Janubiy Hindistonda, kambagʻal oilada tugʻilgan. Matematikani u asosan bitta eski qoʻllanmadan oʻrgangan va oʻz kashfiyotlarini daftarlarga yozib borgan.
1914-yilda u Kembrijga keldi. Xardi bilan birga ular sonlar haqida ajoyib natijalar oldi. 1918-yilda Ramanujan Qirollik jamiyatiga aʼzo boʻldi — bu olimlar uchun eng yuqori sharaflardan biri.
Lekin Angliyaning sovuq iqlimi va ovqati unga yoqmadi, u ogʻir kasal boʻlib qoldi. Shu davrdan mashhur voqea qolgan — uni Xardining oʻzi yozib qoldirgan. Xardi kasalxonaga taksida keladi va deydi: «Taksining raqami 1729 edi. Juda zerikarli son».
Ramanujan darhol javob beradi: «Yoʻq, bu juda qiziq son! Bu ikkita kubning yigʻindisi sifatida ikki xil usulda yoziladigan eng kichik son».
Tekshiramiz: 1 + 1728 = 1729, yaʼni 1³ + 12³. Va 729 + 1000 = 1729, yaʼni 9³ + 10³. Bundan kichik birorta son bunday qila olmaydi.
Ramanujan 1920-yilda, atigi 32 yoshida vafot etdi. 1976-yilda kutubxonada uning yana bir «yoʻqolgan daftari» topildi. Matematiklar uning xazinasini bugun ham isbotlab tugata olmayapti.