Taxminan 1200 yil oldin Bagʻdoddagi «Bayt ul-hikma» — Donishmandlik uyi — dunyoning eng katta ilmiy markazi edi. U yerda ishlagan olimlardan biri Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy boʻlib, u bir kitob yozdi. Kitobning nomi uzun edi, lekin uning ichidagi ikki soʻz butun dunyoga tarqaldi: al-jabr va al-muqobala.
«Al-jabr» — butunlash, tiklash degani. Bu hozir har bir oʻquvchi qiladigan harakat: tenglamada ayirilayotgan sonni ikkinchi tomonga oʻtkazish. x − 5 = 7 boʻlsa, minusni yoʻqotib, x = 12 deymiz. «Al-muqobala» esa tenglashtirish: ikki tomonda takrorlangan bir xil hadlarni qisqartirish.
Endi eng qizigʻi. Nega bu ikki oddiy harakat alohida nom oldi?
Chunki al-Xorazmiy davrida manfiy sonlar hali qabul qilinmagan edi. Son — bu miqdor: qoʻy, tanga, yer. «Minus uchta qoʻy» degan narsa mavjud emas. Shuning uchun tenglamada minus qolib ketishiga yoʻl qoʻyib boʻlmasdi — uni albatta ikkinchi tomonga «koʻchirib», ifodani butunlash kerak edi.
Buning oqibati katta boʻldi. Bugun biz ikkinchi darajali tenglamalarning barchasini bitta koʻrinishga keltiramiz, al-Xorazmiy esa ularni oltita alohida turga ajratishga majbur boʻlgan: koeffitsiyentlar faqat musbat boʻlgani uchun «x2 + 10x = 39» va «x2 = 10x + 39» uning uchun ikki boshqa masala edi.
Yana bir narsa: kitobda birorta ham belgi yoʻq. Na x, na tenglik ishorasi. Hammasi soʻz bilan yozilgan: «bir mol va oʻn ildiz oʻttiz toʻqqizga teng». Har bir tenglama yechimi kichik bir hikoyaga oʻxshardi va oxirida geometrik isbot berilardi.
XII asrda kitob lotin tiliga oʻgirildi. Yevropalik oʻquvchilar uzun nomni oxirigacha aytishga eringan boʻlsa kerak — ular kitobni shunchaki «al-jabr» deb atashdi. Oradan asrlar oʻtdi, soʻz shakli oʻzgardi va bugungi algebra paydo boʻldi.
Demak, daftaringizdagi «algebra» soʻzi — aslida Xorazmdan chiqqan olimning Bagʻdodda yozgan kitobining nomi.