Miloddan avvalgi VI asr. Yunon olimi Fales Misrga keladi va piramidalarni koʻradi. Unga savol berishadi: bu ulkan piramida qanchalik baland?
Oʻsha davrda buni oʻlchashning yoʻli yoʻq edi. Piramidaga chiqib boʻlmaydi, ichida oʻlchov oʻtkazib ham boʻlmaydi.
Rivoyatga koʻra, Fales kutdi. U qumga tayoq qadab, oʻz soyasini kuzatdi. Keyin bitta oddiy narsani aytdi: quyosh hozir hamma narsaga bir xil burchak ostida tushyapti — menga ham, piramidaga ham.
Demak, balandlik va soya orasidagi nisbat har ikkalasida bir xil boʻlishi kerak.
Faraz qilaylik, Falesning boʻyi 1,8 metr, soyasi esa 2,4 metr edi. Nisbatni qisqartirsak, 3 : 4 chiqadi — yaʼni har toʻrt metr soyaga uch metr balandlik toʻgʻri keladi.
Keyin u piramidaning soyasini oʻlchadi — aytaylik, 195 metr. Endi shu nisbatni qoʻllash kifoya: 195 × 3 ÷ 4 = 146,25 metr.
Buyuk piramidaning haqiqiy dastlabki balandliki taxminan 146,6 metr boʻlgan. Ikki mingdan ortiq yil oldin, faqat soya va proporsiya bilan — deyarli aniq javob.
Bu voqea haqiqatan boʻlganmi yoki keyin toʻqilganmi — tarixchilar bahslashadi. Uni bizga Diogen Laertskiy va Plutarx yozib qoldirgan, yaʼni voqeadan ancha keyin. Lekin usulning oʻzi mutlaqo haqiqiy va u bugun ham ishlaydi.
Ertaga quyoshli kunda sinab koʻring: oʻz boʻyingiz va soyangizni oʻlchang, keyin maktab binosining soyasini. Binoning balandligini bir daqiqada bilib olasiz — unga yaqinlashmasdan ham.