Bir yil necha kun davom etadi? «365 kun» degan javob taxminiy. Aniq javobni bilish uchun butun boshli rasadxona kerak — va olti asr oldin Samarqandda aynan shunday rasadxona qurilgan edi.
Mirzo Ulugʻbek (1394–1449) Amir Temurning nabirasi edi. U 1424-yilda Samarqandda rasadxona qurishni boshladi — u yerda astronomiya bilan shugʻullanadigan olimlar toʻplandi.
Uning asosiy asbobi hayratlanarli edi: Fahriy sekstanti — radiusi taxminan 40 metr boʻlgan ulkan yoy. U yer ustiga emas, maxsus qazilgan xandaqqa qurilgan, chunki bunday balandlikdagi asbobni shamol qimirlatib yuborardi.
Nega bunchalik katta? Bu yerda sof matematika bor. Yoyning radiusi qancha katta boʻlsa, undagi bir gradusga toʻgʻri keladigan masofa ham shuncha uzun boʻladi. Uzun boʻlagni esa daqiqa va sekundlarga boʻlib belgilash mumkin. Kattalik — bu aniqlik degani edi.
Ulugʻbek va uning olimlari oʻn yillar davomida osmonni kuzatishdi. Natijada «Ziji jadidi Koʻragoniy» — 1018 ta yulduzning oʻrni yozilgan katalog tuzildi. U ikki asr davomida dunyodagi eng aniq jadval boʻlib qoldi.
Eng hayratlanarlisi — yulduz yilining uzunligi. Ulugʻbek uni 365 kun 6 soat 10 daqiqa 8 sekund deb oʻlchagan. Hozirgi qiymat — 365 kun 6 soat 9 daqiqa 10 sekund atrofida.
Farqni hisoblaymiz: 10 daqiqa 8 sekund — bu 608 sekund, 9 daqiqa 10 sekund — 550 sekund. Ayirma 58 sekund. Butun bir yilning uzunligida bir daqiqadan kam xatolik.
Rasadxona keyinchalik vayron boʻldi va uzoq vaqt uning oʻrni ham unutildi. Faqat 1908-yilda arxeolog V. L. Vyatkin sekstantning yer ostida saqlanib qolgan qismini topdi. U bugun ham oʻsha yerda turibdi.
Teleskop hali ixtiro qilinmagan edi. Bor-yoʻgʻi bitta ulkan yoy, koʻp yillik sabr va yaxshi matematika.