Gazetada diagramma chiqdi: ikki ustun, biri ikkinchisidan uch barobar baland. Sarlavha: «Sotuvlar keskin oʻsdi». Koʻz ishonadi — chunki koʻz sonlarni emas, balandlikni oʻqiydi.
Ustunlarning ustidagi sonlarga qarang: 240 va 252. Oʻsish atigi 12 ta, yaʼni 12 ÷ 240 = 5 foiz.
Unda nega bir ustun uch barobar baland? Chunki vertikal oʻq noldan emas, 235 dan boshlangan. Shunda birinchi ustunning koʻrinadigan qismi 5 birlik, ikkinchisiniki 17 birlik boʻlib qoladi — koʻzga 3,4 barobar farq.
Bu kesilgan oʻq deb ataladi va u eng koʻp uchraydigan hiyla. Diagramma yolgʻon yozmadi: sonlar rost, faqat rasm boshqa narsani aytyapti.
Ikkinchi hiyla — asosni aytmaslik. «Bizning mahsulotimizni tanlaganlar 44 foiz, raqiblarniki 40 foiz» degan eʼlon ustunda ikki barobar farqday chizilishi mumkin. Aslida farq atigi 4 foiz punkti. Ustiga-ustak, soʻrovda necha kishi qatnashgani koʻpincha yozilmaydi.
Uchinchi hiyla — oraliqlarni teng olmaslik. Gorizontal oʻqda 2010, 2015, keyin 2016, 2017 yillar bir xil masofada turgan boʻlsa, chiziq oʻzi xohlagan tomonga egiladi. Baʼzan esa doira diagrammadagi sektorlar yigʻindisi 100 foizdan oshib ketadi — buni faqat sonlarni qoʻshib koʻrgan odam sezadi.
Shuning uchun har qanday diagrammani uch savol bilan oʻqing: oʻq qayerdan boshlangan? Foiz nimadan olingan? Sonlarning oʻzi qani?
Diagramma — maʼlumotni koʻrsatish uchun oʻylab topilgan ajoyib narsa. Lekin u ishontirish uchun ham xuddi shunday qulay. Farqni faqat hisob koʻrsatib beradi.