Siz kemadan tushib, gʻalati bir orolga chiqdingiz. Bu yerda ikki xil odam yashaydi. Rostgoʻylar doim faqat rost gapiradi. Yolgʻonchilar doim faqat yolgʻon gapiradi. Tashqi koʻrinishdan ularni ajratib boʻlmaydi.
Bunday jumboqlarni amerikalik matematik va mantiqchi Raymond Smallian (Raymond Smullyan) mashhur qilgan. Uning 1978-yilgi «Bu kitobning nomi nima?» kitobi butun bir orolni shunday jumboqlar bilan toʻldirgan.
Birinchi uchrashuv. Yoʻlda ikki kishi turibdi, A va B. A sizga deydi: «Ikkalamiz ham yolgʻonchimiz». Kim rostgoʻy, kim yolgʻonchi? Bitta gapdan bilish mumkinmi?
Mana usul: har bir ehtimolni bittalab sinab koʻring va qaysi biri ziddiyatga olib kelishini qidiring. Masalan: «A rostgoʻy» deb faraz qilsak, nima boʻladi? Uning gapi rost boʻlishi kerak… Davom ettiring.
Ikkinchi uchrashuv. Endi yoʻl ikkiga ajraladi. Biri qishloqqa olib boradi, biri — botqoqqa. Yoʻl ayrilgan joyda bitta orol aholisi turibdi, lekin u rostgoʻymi yoki yolgʻonchimi — bilmaysiz. Unga faqat bitta «ha yoki yoʻq» savoli berishingiz mumkin.
«Bu yoʻl qishloqqa olib boradimi?» deb soʻrasangiz, foydasi yoʻq: «ha» degan javob rost ham, yolgʻon ham boʻlishi mumkin. Sizga shunday savol kerakki, javob kim soʻralganiga bogʻliq boʻlmasin.
Bunday savol bor. U ichma-ich tuzilgan: savolning ichida yana bir savol bor. Bir ishora: ikki marta yolgʻon gapirish nimaga teng?
Bunday mulohazalar oʻyin emas. Kompyuter mantiqi aynan shu «rost» va «yolgʻon» ustiga qurilgan: telefoningizdagi har bir chip soniyasiga milliardlab shunday xulosa chiqaradi.