Kassir mahsulotni skanerga tutadi, «bip» degan ovoz chiqadi va ekranda nom paydo boʻladi. Skaner chiziqlarni oʻqidi. Lekin u notoʻgʻri oʻqigan boʻlsa-chi?
Yorliqdagi shtrix-kod odatda 13 ta raqamdan iborat. Dastlabki uchtasi mamlakatni bildiradi — Oʻzbekiston uchun bu 476. Keyingilari ishlab chiqaruvchini va mahsulotni koʻrsatadi.
Eng oxirgi raqam esa boshqacha. U hech qanday maʼlumot bermaydi: nazorat raqami deyiladi va qolgan oʻn ikkitasidan hisoblab chiqariladi.
Hisob juda oddiy. Raqamlar navbatma-navbat 1 ga va 3 ga koʻpaytiriladi, keyin hammasi qoʻshiladi. 476123456789 kodini olaylik: toq oʻrindagilar 4 + 6 + 2 + 4 + 6 + 8 = 30; juft oʻrindagilar esa (7 + 1 + 3 + 5 + 7 + 9) × 3 = 96.
Jami 126. Endi bu sonni keyingi oʻnlikkacha toʻldiramiz: 130 − 126 = 4. Demak toʻliq kod — 4761234567894.
Endi eng qizigʻi. Agar skaner bitta raqamni xato oʻqisa, yigʻindi oʻzgaradi va nazorat raqami boshqa chiqadi. Kompyuter buni bir zumda sezadi va «bip» oʻrniga xato beradi.
Shu bitta raqam tufayli notoʻgʻri narx, adashgan mahsulot va yoʻqolgan buyurtma kamayadi. Ayniqsa oʻrin almashish xatosi — 45 oʻrniga 54 yozilishi — koʻp uchraydi va nazorat raqami uni ham tutadi, chunki toq va juft oʻrinlar har xil koʻpaytiriladi. Xuddi shunday nazorat tizimi bank kartalarida ham, pasport raqamlarida ham ishlaydi.
Yorliqdagi chiziqlarning qalin-ingichkaligi ham tasodifiy emas: ular oʻsha raqamlarning yozuvi, skaner esa ularni qaytadan raqamga aylantiradi.
Kassadagi «bip» — bu, aslida, bir necha amalning tovushi.