Dunyoda Umar Xayyomni (1048–1131) koʻpincha rubobiylari orqali tanishadi. Uning toʻrt satrli sheʼrlari oʻnlab tillarga tarjima qilingan. Lekin oʻz davrida u birinchi navbatda olim sifatida mashhur edi — matematik va munajjim.
Xayyom Nishopurda tugʻilgan. Yigirma yoshlarida u Samarqandga keldi. Shu yerda, mahalliy qozi Abu Tohirning homiyligida, u algebraga oid eng muhim risolasini yozdi.
Bu risolada u kub tenglamalarni, yaʼni x3 qatnashgan tenglamalarni oʻrgandi. Ularni turlarga ajratib, har biri uchun yoʻl topdi. Uning usuli juda chiroyli edi: u ikkita egri chiziq — masalan, aylana va parabola — chizardi. Ular kesishgan nuqta tenglamaning yechimini koʻrsatardi. Algebra masalasi geometriya chizmasiga aylanardi.
1079-yilda sulton Malikshoh unga yangi taqvim tuzishni topshirdi. Muammo shunda ediki, quyosh yili butun kun emas: taxminan 365,2422 kun davom etadi. Ortib qolgan qismni kabisa yili bilan toʻldirish kerak.
Manbalarga koʻra, Xayyom va uning hamkorlari har 33 yilda 8 ta kabisa yili qoʻyishni taklif qilishgan. Unda oʻrtacha yil 365 + 8/33 ≈ 365,2424 kun boʻladi. Bu Jaloliy taqvimi deb ataldi.
Bugun biz foydalanadigan Grigorian taqvimi 500 yil keyin paydo boʻldi va taxminan 3200 yilda bir kun adashadi. Jaloliy taqvimi esa — taxminan 4300 yilda bir kun. Yaʼni Samarqandda ishlagan shoir yanada aniqroq hisoblagan.
Sheʼr va matematika bir odamda qanday sigʻgan? Balki ikkalasi ham bitta narsani izlagandir: ortiqcha soʻzsiz, aniq va goʻzal uygʻunlik.