Zebraning chiziqlari, leopardning dogʻlari, baliq terisidagi naqshlar — bularni kim «chizadi»? Hayvon embrion boʻlganida uning terisida hech qanday chizma yoʻq. Hujayralar naqshni qayerdan biladi?
Bu savolga Alan Tyuring (Alan Turing) javob topmoqchi boʻldi. Hayvon hali hujayralar toʻdasi boʻlgan paytda, naqsh qayerdan keladi? Biz uni kompyuter gʻoyasining otasi va Ikkinchi jahon urushida nemis shifrini ochishga yordam bergan olim sifatida bilamiz. 1952-yilda esa u butunlay boshqa mavzuda maqola chop etdi: tirik mavjudotlarda shakl hosil boʻlishi haqida.
Tyuringning gʻoyasi ikkita modda haqida. Birinchisi — yoquvchi: u qayerda boʻlsa, teri qorayadi va u oʻzidan yana koʻproq hosil qiladi. Ikkinchisi — oʻchiruvchi: u birinchisini toʻxtatadi. Eng muhimi: oʻchiruvchi tezroq va uzoqroqqa tarqaladi.
Endi tasavvur qiling: terining bir joyida tasodifan yoquvchi biroz koʻpayib qoldi. U oʻsha joyni qoraytiradi. Lekin oʻchiruvchi undan tezroq qochib, atrofdagi halqani «oʻchirib» qoʻyadi. Natijada qora dogʻ va uning atrofida oq hoshiya paydo boʻladi. Keyingi dogʻ faqat shu hoshiyadan narida tugʻiladi. Hech kim chizmagan naqsh oʻz-oʻzidan paydo boʻladi.
Moddalar tezligi va teri shakliga qarab, natija dogʻ ham, chiziq ham boʻlishi mumkin. Matematik Jeyms Myurrey (James Murray) bundan qiziq xulosa chiqardi: ingichka dumda dogʻ uchun joy yetmaydi, u yerda faqat koʻndalang halqalar chiqadi. Shuning uchun dogʻli hayvonning dumi yoʻl-yoʻl boʻlishi mumkin — gepardni eslang. Lekin yoʻl-yoʻl hayvonning dumi dogʻli boʻlmaydi.
Tyuring bu ishning davomini koʻra olmadi: u 1954-yilda vafot etdi. Oʻnlab yillar oʻtib, biologlar uning mexanizmini baliqlar terisida va hatto sichqon embrionining barmoqlari shakllanishida kuzatishdi.
Bitta formula — va zebradan leopardgacha butun bir hayvonot bogʻi.