Qadimgi ustalar bir narsani juda erta sezishgan: dumaloq narsaning atrofiga arqon oʻrasang, arqon uning enidan taxminan uch marta uzun chiqadi.
Buni bugun ham tekshirish mumkin. Diametri 50 santimetr boʻlgan gʻildirakka ip oʻrang, keyin ipni yozib oʻlchang: 157 santimetr. Endi boʻling: 157 ÷ 50 = 3,14.
Boshqa gʻildirak oling — natija oʻsha. Stakan oling — yana oʻsha. Bu son har qanday aylanada bir xil chiqadi va uni π (pi) deb atashadi.
Uni aniq bilishga esa toʻrt ming yil ketgan.
Bobilliklar taxminan 3800 yil oldin π ni 3,125 deb olishgan. Misrliklarning Ahmes papirusida (taxminan 3700 yil oldin) 3,16 ga yaqin qiymat bor. Ikkalasi ham oʻlchash yoʻli bilan topilgan — ip va chizgʻich bilan.
Yunon olimi Arximed birinchi boʻlib boshqacha yoʻl tutgan. U aylananing ichiga va tashqarisiga 96 tomonli shakl chizgan. Ichkaridagining perimetri aylanadan qisqa, tashqaridagisiniki esa uzun. Shu qisqichni siqib borib, u π ning 3,1408 bilan 3,1429 orasida ekanini isbotlagan — oʻlchamasdan, faqat mulohaza bilan.
Eng aniq natija bizga yaqin joyda olingan. Jamshid al-Koshiy Ulugʻbek rasadxonasida ishlagan va 1424-yilda π ni 16 xona aniqlikda hisoblab chiqqan. Bu rekord dunyoda qariyb 180 yil buzilmagan.
Bugun kompyuterlar π ning trillionlab xonasini biladi. Lekin muhandislar amalda oʻn besh xonadan koʻpini ishlatmaydi — hatto sayyoralararo uchishlarni hisoblashga ham shuncha yetadi.
Maktab uchun esa 3,14 kifoya. Toʻrt ming yillik izlanish shu uch raqamda yashaydi.