Velosipedda ketayotib gʻildirak necha marta aylanishini sanaganmisiz? Sanamasangiz ham boʻladi — buni hisoblab topsa boʻladi.
Sherbekning velosipedi gʻildiragining diametri 50 santimetr, yaʼni 0,5 metr.
Gʻildirak bir marta toʻliq aylanganda velosiped qancha yuradi? Gʻildirakning atrofi qancha boʻlsa, shuncha — chunki u yerga xuddi arqonni yozgandek tegib boradi. Demak kerakli kattalik — aylana uzunligi:
L = 3,14 × 0,5 = 1,57 metr.
Sherbekning uyidan maktabgacha 1570 metr. Gʻildirak necha marta aylanadi? 1570 ÷ 1,57 = 1000 marta.
Traktorning gʻildiragi kattaroq: diametri 1,5 metr. Bir aylanishda u 3,14 × 1,5 = 4,71 metr yuradi — yaʼni velosipednikidan roppa-rosa uch barobar koʻp. Shuning uchun katta gʻildirak sekin aylansa ham, mashina tez yuradi.
Velosiped kompyuteri ham aynan shu hisobni bajaradi. Gʻildirakning bitta spitsasiga kichkina magnit qoʻyiladi, ramkaga esa datchik. Gʻildirak har aylanganda magnit datchik yonidan oʻtadi va qurilma bitta sanaydi. Soʻng u aylanishlar sonini aylana uzunligiga koʻpaytiradi — masofa tayyor.
Shuning uchun bunday kompyuterni sozlashda undan avval gʻildirak oʻlchami soʻraladi. Notoʻgʻri oʻlcham kiritsangiz, u har kuni notoʻgʻri masofa koʻrsatadi.
Gʻildirakda yana bitta doira bor — tormoz diski. Uning radiusi 8 santimetr boʻlsa, yuzasi 3,14 × 64 = 200,96 kvadrat santimetr. Tormozlaganda hosil boʻlgan issiqlik aynan shu yuza orqali havoga tarqaydi. Disk qancha katta boʻlsa, tormoz shuncha yaxshi soviydi — poyga velosipedlarida disklar shuning uchun kattaroq qilinadi.
Demak bitta gʻildirakda ikkita formula yashaydi: chegarasi uchun L, ichi uchun S. Birinchisi metrda, ikkinchisi kvadrat metrda.