Doʻkonda uchta yozuv turibdi: «1/2 narxda», «0,5 koeffitsient», «50% chegirma». Qaysi biri foydaliroq? Savol aslida ayyor: uchalasi ham bitta xil son. Faqat libosi boshqa.
Kasr juda erkin: butunni istalgan sondagi boʻlakka boʻladi. Aynan shu erkinlik halaqit beradi. 5/8 kattami yoki 7/11? Koʻz bilan aytib boʻlmaydi, chunki maxrajlar har xil.
Shuning uchun savdogarlar bitta maxrajni tanlab olishdi — 100. Har qanday ulushni «yuzdan nechta» deb aytsak, taqqoslash arifmetikaga aylanadi. Shu yuzdan boʻlakning nomi — foiz.
Bu odat qadimda paydo boʻlgan. Qadimgi Rimda sotilgan mollardan olinadigan boj centesima rerum venalium deb atalgan — «sotiladigan narsalarning yuzdan biri», yaʼni 1%. Lotincha per centum — «yuzdan» — bugungi «protsent» soʻzining otasi.
Bitta ulushni uch xil yozish mumkin. Kasrdan oʻnlik kasrga oʻtish uchun suratni maxrajga boʻlamiz, oʻnlikdan foizga oʻtish uchun esa 100 ga koʻpaytiramiz: 1/4 = 0,25 = 25%.
Endi eski savolga qaytamiz. Bitta doʻkon narxning 3/5 qismini chegirma qilyapti, ikkinchisi 58 foizini. Taqqoslash uchun ikkalasini bitta qiyofaga keltiramiz: 3/5 = 0,6 = 60%. Demak birinchi doʻkon saxiyroq.
Bitta son, uch xil libos. Qaysi birini kiyish — vaziyatga bogʻliq: hisoblashga oʻnlik kasr qulay, taqqoslashga foiz, gapirishga esa kasr. «Yarim non» degan gap «nonning 50 foizi» dan tabiiyroq eshitiladi.