Chizgʻich va qalam — birinchi chizma

Story 57 of 100

Highlighted words are key vocabulary — tap one to see its translation. Colors show the part of speech:

Verb Adjective Adverb Expression

Dilnoza xonasiga yangi javon olishni soʻradi. Otasi bir varaq qogʻoz, chizgʻich va qalam olib keldi.

«Avval reja chizamiz», — dedi u. — «Boʻlmasa javon sigʻmay qolishi mumkin.»

Dilnoza devorni chizmoqchi boʻlib qalamni qogʻozga tegizdi. Otasi toʻxtatdi: «Bitta nuqtadan cheksiz koʻp chiziq oʻtadi. Qalamni aylantirib koʻr — har safar yangisi chiqadi. Lekin ikkita nuqta qoʻysang, ular orqali faqat bitta toʻgʻri chiziq oʻtadi.»

Dilnoza ikkita nuqta qoʻydi va ularni tutashtirdi. Qogʻozda kesma paydo boʻldi — ikkala uchi ham bor, demak uni oʻlchash mumkin.

«Rejamiz masshtabi 1 : 50 boʻlsin», — dedi otasi. Uzun devor rejada 12 sm chiqdi. Dilnoza hisobladi: 12 × 50 = 600 sm, yaʼni 6 metr.

Keyin eshikni belgiladi. U burchakdan 8 sm narida edi — haqiqatda 4 metr. Qolgan boʻlak esa 12 − 8 = 4 sm, yaʼni 2 metr. Kesmalar xuddi sonlardek qoʻshilardi.

Ikkinchi devorni chizganda ikki chiziq xonaning burchagida uchrashdi. Otasi oʻsha joyni qalam bilan bosdi: «Mana bu — kesishish nuqtasi. Ikki chiziq bundan koʻproq joyda uchrasha olmaydi.»

Butun chizma bir varaq qogʻozda yotardi — geometriyada uni tekislik deyishadi.

Oxirida Dilnoza xonaning oʻrta nuqtasiga belgi qoʻydi va qalamni deraza tomon nur qilib uzatdi: yorugʻlik shu tomondan tushardi.

«Bu chiziqning oxiri yoʻqmi?» — soʻradi u. «Yoʻq», — kuldi otasi. — «Lekin javonning oʻlchami bor. Mana shuning uchun biz kesmalarni oʻlchaymiz — nurlarni emas.»

Ertasi kuni ular javon bilan qaytishdi. U aynan joyiga tushdi.

Matndagi atamalar

Kartani bosing — taʼrifi chiqadi.

nuqta
oʻlchamsiz, faqat oʻrinni koʻrsatuvchi shakl
toʻgʻri chiziq
ikki tomonga cheksiz davom etuvchi chiziq
kesma
ikki uchi bor, oʻlchanadigan chiziq boʻlagi
uch
kesma yoki nurning boshlangʻich nuqtasi
masshtab
chizmadagi 1 sm haqiqatda qanchaligi
kesishish nuqtasi
ikki chiziqning umumiy nuqtasi
chizma
shakllarning aniq oʻlchovli tasviri
tekislik
cheksiz tekis yuza — chizmalar shu yerda yotadi
oʻrta nuqta
kesmani teng ikkiga boʻluvchi nuqta
nur
boshi bor, oxiri yoʻq chiziq

Qoida va formulalar

Matnda ishlatilgan matematik qoida.

1 : 50 masshtab — rejadagi 1 sm haqiqatda 50 sm

Chizmadagi kesma oʻlchanadi, keyin masshtabga koʻpaytiriladi. Toʻgʻri chiziqni esa oʻlchab boʻlmaydi — u ikki tomonga cheksiz.

  • 12 sm × 50 = 600 sm = 6 m (uzun devor)
  • 8 sm × 50 = 400 sm = 4 m (eshikkacha)
  • 12 − 8 = 4 sm, demak eshikdan burchakkacha 4 × 50 = 200 sm = 2 m

Tekshirib koʻring

Matnni oʻqing, keyin hisoblang. Javobni bosib tekshiring.

1. Nega Dilnoza chiziq chizishdan oldin ikkita nuqta qoʻydi?

2. Rejadagi 12 sm lik uzun devor haqiqatda necha metr?

3. Eshikdan xonaning ikkinchi burchagigacha haqiqatda necha metr?