Bugun Sherbek darslikda gʻalati bir hikoyani oʻqidi.
Bundan ikki yarim ming yil oldin Milet shahrida Fales degan olim yashagan. U Misrga borganda undan piramidaning balandligini soʻrashgan. Oʻsha paytda hech kim buni bilmagan: piramidaning tepasiga chiqib boʻlmaydi, ichidan oʻlchash ham mumkin emas.
Qadimgi mualliflar rivoyat qilishicha, Fales yerga oddiy bir tayoq qoqib qoʻygan va kutgan. Kunning shunday bir payti boʻladiki, tayoqning soyasi oʻz boʻyiga aynan teng chiqadi. Oʻsha paytda u piramidaning soyasini oʻlchagan — chunki u ham piramidaning balandlikiga teng boʻlishi kerak edi.
Sherbek kitobni yopdi va hovliga chiqdi. Maktab hovlisida baland terak bor edi.
U bir metrli chizgʻichni tik qoʻydi. Soyasi 80 santimetr, yaʼni 0,8 metr chiqdi. Soya boʻydan qisqa — demak kun hali Fales kutgan paytga yetmagan. Lekin Sherbek buni kutmasa ham boʻlishini tushundi.
Quyosh juda uzoqda, uning nurlari yerga parallel tushadi. Demak chizgʻich va uning soyasi hosil qilgan uchburchak terak va uning soyasi hosil qilgan uchburchakka oʻxshash. Ikkalasida ham toʻgʻri burchak bor, ikkalasida ham quyosh nurining burchagi bir xil.
Terakning soyasini oʻlchadi: 14 metr.
Endi nisbat ish boshladi. Chizgʻichda boʻy soyaning 1 ÷ 0,8 = 1,25 barobari edi. Terakda ham xuddi shunday boʻlishi kerak: 14 × 1,25 = 17,5 metr.
Sherbek terakka qaradi. Beshqavatli uydek. Toʻgʻri chiqqanga oʻxshaydi.
Bir metrli chizgʻich bilan yigirma metrlik daraxtni oʻlchash mumkin ekan. Faqat quyosh kerak — va bitta nisbat.