Ish eʼlonlarida tez-tez shunday jumlani uchratasiz: «Bizda oʻrtacha maosh 10 million soʻm». Bu jumla rost boʻlishi mumkin — va shu bilan birga sizni chalgʻitishi ham mumkin. Qanday qilib?
Kichik bir korxonani olaylik. U yerda toʻqqiz kishi ishlaydi. Maoshlar (million soʻmda): 4, 4, 4, 5, 5, 6, 6, 7 va 49.
Oxirgisi — direktorniki. Qolganlari oddiy xodimlar.
Oʻrta arifmetikni hisoblaymiz. Yigʻindi: 4 + 4 + 4 + 5 + 5 + 6 + 6 + 7 + 49 = 90. Toʻqqizta odam: 90 ÷ 9 = 10 million.
Hisob mutlaqo toʻgʻri. Lekin endi diqqat qiling: toʻqqiz kishidan sakkiztasi 10 milliondan kam oladi. Bitta juda katta maosh butun maʼlumotni yuqoriga tortib ketdi. Bunday sonni chetki son deyishadi.
Endi boshqa yoʻldan boramiz. Maoshlarni saralab qoʻyamiz va roppa-rosa oʻrtadagisini olamiz. Toʻqqizta son bor, demak beshinchisi oʻrtada turadi — bu 5 million. Bu son mediana deyiladi.
Mediananing kuchi shunda: direktorning maoshi 49 emas, 490 million boʻlganida ham, mediana baribir 5 boʻlib qolardi. Chunki u faqat bitta oʻrin egallaydi, oʻrtacha esa har bir soʻmni his qiladi.
Uchinchi son ham bor. Eng koʻp uchragan qiymat — 4 million (uch marta). Bu moda. Ishga kirayotgan odam uchun bu ham foydali: «bu yerda koʻpchilik shuncha oladi» degani.
Uchala son ham rost va uchalasi ham markaziy oʻlchov deb ataladi: oʻrtacha 10, mediana 5, moda 4. Lekin ular uch xil hikoya aytadi.
Shuning uchun eʼlonni oʻqiganda savol bering: qaysi oʻrtacha? Statistikada eng koʻp aldov yolgʻon sondan emas, notoʻgʻri tanlangan rost sondan tugʻiladi.
Aynan shu sababdan davlat hisobotlarida koʻpincha oʻrtacha maosh bilan birga mediana ham eʼlon qilinadi. Ikkalasi orasidagi farq qancha katta boʻlsa, daromadlar shunchalik notekis taqsimlangan degani.