Yakshanba, ertalab soat sakkiz.
Toshkentdan Samarqandga yoʻlga chiqdik. Navigator «280 kilometr» deb koʻrsatdi. Men bu sonni oʻzim tekshirib koʻrmoqchi boʻldim va bardachokdan otamning eski qogʻoz xaritasini oldim.
Xaritaning pastida kichkina yozuv bor edi: masshtab 1 : 1 000 000. Demak xaritadagi har santimetr yerdagi bir million santimetrga toʻgʻri keladi. Buni boshqa oʻlchov birligiga aylantirdim: 1 000 000 sm = 10 000 m = 10 km.
Chizgʻich bilan ikki shahar orasidagi masofani oʻlchadim — 28 santimetr chiqdi. Demak yoʻl 28 × 10 = 280 km. Navigator haq ekan.
Otam soatiga 80 kilometr tezlik bilan haydadi. Yoʻlni tezlikka boʻlib vaqtni hisobladim: 280 ÷ 80 = 3,5 soat.
Tushdan keyin havo buzildi va otam 70 kilometrga tushdi. Yangi hisob: 280 ÷ 70 = 4 soat. Yarim soat koʻpaydi.
Shunda bir narsani payqadim. Tezlik va vaqt teskari proporsional ekan: biri kamaysa, ikkinchisi ortadi. Lekin ularning koʻpaytmasi oʻzgarmaydi — 80 × 3,5 ham, 70 × 4 ham 280 beradi. Yoʻlning uzunligi esa oʻsha-oʻsha.
Samarqandga soat oʻn ikkida yetib keldik. Xaritani qaytarib qoʻyarkanman, oʻyladim: bu qogʻozning quvvati tugamaydi va unga aloqa ham kerak emas.