SAT-61: Selection Bias and Generalizing Results
Ogʻish tanlanma olinganda paydo boʻladi, hisoblanganda emas. Uni tuzatish uchun keyinroq hech qanday amal yoʻq.
SAT-61: Selection Bias and Generalizing Results
SAT-60 da tasodifiylik nima berishini koʻrdik. Endi teskarisiga qaraymiz: tanlanma notoʻgʻri olinganda aynan nima buziladi. Va eng muhim fakt shu — buzilish tanlash paytida sodir boʻladi, va keyin uni tuzatadigan hech qanday hisob yoʻq.
Bu darsdan keyin siz
- ogʻishning toʻrt asosiy turini nomlaysiz;
- savolda qaysi turi borligini bir oʻqishda topasiz;
- xulosa qaysi guruh bilan chegaralanishini aytasiz;
- «hajmni oshirish yordam beradi» degan javobni oʻchirasiz.
Toʻrt tur
| Turi | Nima boʻlgan | Misol |
|---|---|---|
| self-selection | odamlar oʻzini tanlagan | eʼlonga javob berganlar |
| convenience | qulay boʻlgani olingan | koridordagi birinchi 50 kishi |
| undercoverage | bir guruh roʻyxatga tushmagan | faqat telefoni borlar |
| non-response | tanlanganlarning koʻpi javob bermagan | 1,000 dan 40 tasi javob bergan |
Javob berganlar ham tanlanmadir
Bu eng koʻp eʼtibordan qoladigan tur. Ming kishiga soʻrovnoma yuborilib, qirq kishi javob bersa, tanlanma sizniki emas — javob berish qarorini qabul qilganlarniki. Va odatda javob beradiganlar mavzuga qiziqishi kuchli boʻlganlar.
Xulosaning chegarasi
Toʻgʻri tanlangan tanlanmada ham xulosa tanlanma olingan guruh bilan chegaralanadi. Bitta maktabdan olingan tasodifiy tanlanma — bitta maktab haqida; bitta viloyatdan olingani — bitta viloyat haqida.
Savolning shakli ham ogʻish beradi
«Do you support the excellent new library plan?» degan savol «Do you support the new library plan?» dan boshqa javob oladi. SAT buni kamroq soʻraydi, lekin «which of the following would most improve the survey» turidagi savolda javob koʻpincha aynan shu boʻladi.
Ogʻishning yoʻnalishini aytish
SAT baʼzan «natija haqiqiy qiymatdan yuqorimi yoki pastmi?» deb soʻraydi. Bunda ogʻishning yoʻnalishini oʻylash kerak, kattaligini emas.
| Vaziyat | Natija qaysi tomonga ogʻadi |
|---|---|
| kutubxonadagilardan «koʻp oʻqiysizmi» deb soʻralsa | yuqoriga |
| faqat mashinasi borlardan «jamoat transporti kerakmi» deb soʻralsa | pastga |
| faqat shikoyat qilganlardan xizmat soʻralsa | pastga |
Har uchala holatda ham savol bitta: tanlanmadagi odamlar qaysi tomonga qiyshaygan? Javob shu yoʻnalishda boʻladi.
Exam English — savol qanday soʻraydi
- selection biastanlanma ogʻishi
- self-selectedoʻzini tanlagan
- non-responsejavob bermaslik
- which conclusion is appropriateqaysi xulosa oʻrinli
- would most improve the studytadqiqotni eng yaxshilaydi
- representative of… ni vakillik qiladi
SAT savollari
SAT-style question 60 s
A magazine mails a questionnaire to 5,000 readers and 300 reply. Of those, 80% say they read every issue. What is the main problem with concluding that 80% of readers read every issue?
- The 300 who replied are likely the most engaged readers
- 300 is too small a number to work with
- The percentage should have been rounded
- There is no problem with the conclusion
Yechimni koʻrish
Javob: A
Javob berish — qaror, va u tasodifiy emas. Jurnalni doim oʻqiydiganlar javob berishga koʻproq moyil.
Muammo hajmda emas: 3,000 kishi javob berganda ham bir xil ogʻish qolardi.
SAT-style question 55 s
A researcher surveys a random sample of members of one sports club about exercise habits. Which conclusion is most appropriate?
- The results describe the members of that club
- The results describe all adults in the city
- The results describe all people who exercise
- No conclusion is possible
Yechimni koʻrish
Javob: A
Tanlanma tasodifiy — demak xulosa mumkin, lekin faqat klub aʼzolari haqida.
Klub aʼzolari shahar aholisining vakili emas: ular allaqachon sport bilan shugʻullanishni tanlagan.
Ogʻish savollarida ikkita variant deyarli har doim oʻchadi:
- «The sample was too small» — hajm kamdan-kam asosiy muammo;
- «No conclusion is possible» — tasodifiy tanlanmada xulosa bor;
- Qolganidan tanlashda ikki guruhni solishtiring.
Javob berganlar kam — tanlanmani kattalashtiramiz
Javob berish qarorining oʻzi ogʻish beradi
Koʻproq yuborish koʻproq shunday odamni keltiradi, xolos.
Bitta klubdan tasodifiy tanlanma → shahar haqida xulosa
Faqat klub aʼzolari haqida
Tasodifiylik guruh ichida ishlaydi, guruhdan tashqarida emas.
Mashq
1 A survey is answered only by people who saw a poster about it. What type of bias is this?
Javobni koʻrish
Self-selection — odamlar oʻzini tanlagan.
2 A survey of a town uses only landline telephone numbers. What type of bias is this?
Javobni koʻrish
Undercoverage — telefoni yoʻqlar roʻyxatga tushmagan.
3 A researcher interviews the first 30 people leaving a building. What type of bias is this?
Javobni koʻrish
Convenience — qulay boʻlgani uchun tanlangan.
4 Does increasing a biased sample from 500 to 5,000 reduce the bias?
Javobni koʻrish
Yoʻq — ogʻish tanlash usulida, hajmda emas.
5 A random sample of one factory's workers is surveyed. To whom do the results apply?
Javobni koʻrish
Faqat oʻsha zavod ishchilariga.
Key words
- selection biastanlanma ogʻishi
- self-selectedoʻzini tanlagan
- convenience samplequlaylik tanlanmasi
- undercoverageqamrovning yetishmasligi
- non-responsejavob bermaslik
- systematically differenttizimli ravishda farqli
- generalizeumumlashtirmoq
- representativevakillik qiluvchi
- would most improveeng koʻp yaxshilaydi
- leading questionyoʻnaltiruvchi savol
Esda qoladigan uch narsa
- Ogʻish tanlash paytida paydo boʻladi va keyin tuzatilmaydi.
- Javob berganlar ham tanlanma — javob berish qarordir.
- Tasodifiy tanlanmada ham xulosa oʻz guruhi bilan chegaralanadi.