Koreys tili, 31 - dars: Noto'g'ri fellar, sifatlar

Koreys tilida baʼzi feʼl va sifatlar oʻziga unli tovush bilan boshlanadigan qoʻshimchalarni (masalan: -아/어, -(으)면, -(으)니) olganda, ularning oʻzagi kutilmaganda oʻzgarib ketadi. Bunga notoʻgʻri tuslanish (불규칙) deyiladi.

Koreys tilida jami 7 ta asosiy notoʻgʻri tuslanish qoidasi mavjud.

1. 'ㄷ' Notoʻgʻri tuslanishi (ㄷ 불규칙)

Feʼl oʻzagining oxirgi harfi ㄷ boʻlsa, oʻzidan keyin unli tovush kelsa, ㄷ harfi ㄹ harfiga oʻzgaradi. Undosh bilan boshlanadigan qoʻshimchalar kelganda oʻzgarish boʻlmaydi.

⚠️ Qoida: ㄷ + unli ➡️ ㄹ

• 듣다 (eshitmoq):

  • 듣 + 어요 ➡️ 들어요

  • 듣 + 으면 ➡️ 들으면

  • 듣 + 고 ➡️ 듣고 (undosh kelgani uchun oʻzgarmaydi)

• 걷다 (piyoda yurmoq):

  • 걷 + 어요 ➡️ 걸어요

🚫 Istisnolar (Toʻgʻri tuslanadiganlar): 닫다 (yopmoq) ➡️ 닫아요, 받다 (olmoq) ➡️ 받아요, 믿다 (ishonmoq) ➡️ 믿어요.

2. 'ㅂ' Notoʻgʻri tuslanishi (ㅂ 불규칙)

Feʼl yoki sifat oʻzagining oxirgi harfi ㅂ boʻlsa, oʻzidan keyin unli tovush kelsa, ㅂ harfi tushib qolib, oʻrniga 우 (baʼzan 오) unlisi qoʻshiladi.

⚠️ Qoida: ㅂ + unli ➡️ 우 / 오

• 춥다 (sovuq):

  • 춥 + 어요 ➡️ 추 + 우 + 어요 ➡️ 추워요

  • 춥 + 으면 ➡️ 추 + 우 + 면 ➡️ 추우면

• 돕다 (yordam bermoq):

  • 돕 + 아요 ➡️ 도 + 오 + 아요 ➡️ 도와요 (오 faqat 돕다 va 곱다 feʼllarida 아/어 kelganda ishlatiladi).

🚫 Istisnolar (Toʻgʻri tuslanadiganlar): 입다 (kiymoq) ➡️ 입어요, 잡다 (ushlamoq) ➡️ 잡아요, 좁다 (tor) ➡️ 좁아요.

3. 'ㅅ' Notoʻgʻri tuslanishi (ㅅ 불규칙)

Feʼl yoki sifat oʻzagining oxirgi harfi ㅅ boʻlsa, oʻzidan keyin unli tovush kelsa, ㅅ harfi butkul tushib qoladi. Ammo unlilar bir-biriga qoʻshilib ketmaydi, alohida yoziladi.

⚠️ Qoida: ㅅ + unli ➡️ (ㅅ tushib qoladi)

• 짓다 (qurmoq, tayyorlamoq):

  • 짓 + 어요 ➡️ 지어요 (지+어요 boʻlib qoʻshilmaydi, 져요 boʻlmaydi)

  • 짓 + 으면 ➡️ 지으면

• 낫다 (yaxshiroq / tuzalmoq):

  • 낫 + 아요 ➡️ 나아요

🚫 Istisnolar (Toʻgʻri tuslanadiganlar): 씻다 (yuvmoq) ➡️ 씻어요, 웃다 (kulmoq) ➡️ 웃어요, 벗다 (echmoq) ➡️ 벗어요.

4. '르' Notoʻgʻri tuslanishi (르 불규칙)

Feʼl yoki sifat oʻzagi 르 bilan tugasa va unga -아/어 qoʻshimchasi qoʻshilsa, 르 tarkibidagi 으 unlisi tushib qoladi va oʻzidan oldingi boʻgʻinga bitta ㄹ undoshi pastga (받침) boʻlib qoʻshiladi. Yana bitta ㄹ esa orqadagi unli bilan birgashadi.

⚠️ Qoida: 르 + 아/어 ➡️ ㄹㄹ

• 부르다 (kuylamoq / chaqirmoq):

  • 부르 + 어요 ➡️ 부 + ㄹ + 러요 ➡️ 불러요

• 빠르다 (tez):

  • 빠르 + 아요 ➡️ 빠 + ㄹ + 라요 ➡️ 빨라요 (oldindagi unli 아/오 boʻlsa 라, boshqa unli boʻlsa 러 boʻladi).

5. '러' Notoʻgʻri tuslanishi (러 불규칙)

Bu qoida faqat sanoqli rang va holat feʼllarida uchraydi. Oʻzagi 르 bilan tugagan soʻzga -아/어 qoʻshimchasi qoʻshilganda, kutilmaganda 어 qoʻshimchasi 러 ga oʻzgarib ketadi (르 harfi oʻzgarmaydi).

⚠️ Qoida: 르 + 어 ➡️ 르러

• 푸르다 (koʻm-koʻk/moviy):

  • 푸르 + 어요 ➡️ 푸르 + 러요 ➡️ 푸르러요

• 이르다 (yetib bormoq):

  • 이르 + 어요 ➡️ 이르러요

6. 'ㅎ' Notoʻgʻri tuslanishi (ㅎ 불규칙)

Asosan rang bildirish munosabati bilan keladigan sifatlarning oʻzagi ㅎ bilan tugasa va ularga unli tovush (-(으)면, -아/어) qoʻshilsa, ㅎ harfi tushib qoladi. Agar -아/어 qoʻshilsa, oʻzining unlisi ham oʻzgarib 애 yoki 얘 tovushiga aylanadi.

⚠️ Qoida: ㅎ + unli ➡️ (ㅎ tushadi) / ㅎ + 아/어 ➡️ 애/얘

• 노랗다 (sariq):

  • 노랗 + 으면 ➡️ 노라면 (ㅎ tushib ketdi)

  • 노랗 + 아요 ➡️ 노래요 (unli oʻzgarib 애 boʻldi)

• 빨갛다 (qizil):

  • 빨갛 + 아요 ➡️ 빨개요

🚫 Istisnolar (Toʻgʻri tuslanadiganlar): 좋다 (yaxshi) ➡️ 좋아요/좋으면, 많다 (koʻp) ➡️ 많아요, 낳다 (tugʻmoq) ➡️ 낳아요.

7. '으' Tushib qolishi (으 탈락)

Garchi bu rasman "notoʻgʻri tuslanish" guruhi hisoblanmasa-da, koreys tilidagi eng universal oʻzgarishlardan biridir. Feʼl yoki sifat oʻzagining oxirgi boʻgʻini 으 unlisi bilan tugasa, unga -아/어 bilan boshlanadigan qoʻshimcha kelsa, 으 unlisi butkul oʻchib ketadi. Qoʻshimcha esa undan oldingi boʻgʻinning unlisiga qarab (아 yoki 어) tanlanadi.

⚠️ Qoida: 으 + 아/어 ➡️ (으 tushadi)

• 쓰다 (yozmoq / taqmoq / achchiq):

  • 쓰 + 어요 ➡️ 써요 (oldinda boshqa boʻgʻin yoʻqligi uchun 어 qoʻshiladi)

• 예쁘다 (chiroyli):

  • 예쁘 + 어요 ➡️ 예ㅃ + 어요 ➡️ 예뻐요 (oldindagi boʻgʻin 예 boʻlgani uchun 어 tanlandi)

• 바쁘다 (band):

  • 바쁘 + 아요 ➡️ 바ㅃ + 아요 ➡️ 바빠요 (oldindagi boʻgʻin 바 boʻlgani uchun 아 tanlandi)

8. 'ㄹ' Tushib qolishi (ㄹ 탈락)

Feʼl yoki sifat oʻzagining oxirgi harfi ㄹ (받침) boʻlsa, oʻzidan keyin ㄴ, ㅂ, ㅅ harflari bilan boshlanadigan qoʻshimchalar yoki -(으) bilan boshlanadigan grammatika kelsa, ㄹ harfi butkul tushib qoladi.

⚠️ Qoida: ㄹ + ㄴ, ㅂ, ㅅ, (으) ➡️ (ㄹ tushadi)

• 살다 (yashamoq):

  • 살 + (으)면 ➡️ 살면 (으 tushib ketadi, chunki ㄹ bor joyga 으 kelmaydi)

  • 살 + ㅂ니다 ➡️ 삽니다 (ㅂ kelgani uchun ㄹ tushib ketdi)

  • 살 + 는 ➡️ 사는 (ㄴ kelgani uchun ㄹ tushib ketdi)

• 만들다 (yasamoq):

  • 만들 + 세요 ➡️ 만드세요 (ㅅ kelgani uchun ㄹ tushib ketdi)