PR-98: Matn qurish: kirish, asosiy qism, xulosa
Insho arxitekturasini siz allaqachon bilasiz — u oʻzbekchada ham uch qismli. Sizga faqat 15 ta ruscha bogʻlovchi va tayyor skelet kerak.
PR-98: Matn qurish: kirish, asosiy qism, xulosa
Ikki oʻquvchi bitta mavzuda insho yozdi. Ikkalasining grammatikasi ham deyarli bir xil. Biri «5» oldi, ikkinchisi «3».
Farq qayerda edi?
Birinchisining matni yoʻl edi — kirish bor, har bir abzats oldingisiga ulanadi, oxirida xulosa turibdi. Ikkinchisiniki uyum edi — toʻgʻri gaplar, lekin tartibsiz.
Bu darsda gaplarni matnga aylantirishni oʻrganamiz.
Bu darsda siz
- Matnning uch qismini toʻgʻri toʻldirasiz
- 15 ta bogʻlovchini vazifasi boʻyicha olasiz
- Abzats qoidasini bilasiz — bir abzats, bir fikr
- Tayyor skeletni qoʻlingizga olasiz
- Xulosani kuchli tugatasiz
1. Arxitekturani siz allaqachon bilasiz
kirish → asosiy qism → xulosa
Ruschada ham xuddi shunday:
вступле́ние → основна́я часть → заключе́ние
Yaʼni siz meʼmorchilikni bilasiz. Sizga yangi bino kerak emas — sizga ruscha gʻisht kerak. Bu darsning butun mazmuni shu gʻishtlarni berishdan iborat.
Shuning uchun bu dars siz oʻylagandan osonroq boʻladi.
2. Сочине́ние-рассужде́ние — eng koʻp soʻraladigan tur
Maktabda ham, imtihonda ham eng koʻp soʻraladigan insho turi — fikr bildirish. Uning ichki qolipi uchta:
| Qism | Ichida nima | Necha gap |
|---|---|---|
| вступле́ние | mavzuni ochish + те́зис (asosiy fikringiz) | 2–3 |
| основна́я часть | аргуме́нты — har bir dalil alohida abzatsda | 2 abzats |
| заключе́ние | вы́вод — tezisga qaytish, lekin boshqa soʻz bilan | 2–3 |
Xulosa tezisga qaytadi, lekin uni boshqa soʻzlar bilan aytadi va unga dalillardan chiqqan bir narsa qoʻshadi.
Kirish: Я счита́ю, что чита́ть ну́жно ка́ждый день.
Xulosa: Таки́м о́бразом, ежедне́вное чте́ние — э́то не привы́чка, а инструме́нт.
3. Связки — 15 ta soʻz butun inshoni quradi
Mana bu jadval — darsning eng qimmatli qismi. Uni yodlasangiz, istalgan mavzuda yoza olasiz:
| Vazifasi | Ruscha | Oʻzbekcha |
|---|---|---|
| boshlash | Мно́гие счита́ют, что… | Koʻpchilik shunday deb hisoblaydi… |
| boshlash | В на́ше вре́мя… | Hozirgi zamonda… |
| fikr | На мой взгляд… | Menimcha… |
| fikr | Я счита́ю, что… | Men hisoblaymanki… |
| dalil 1 | Во-пе́рвых… | Birinchidan… |
| dalil 2 | Во-вторы́х… | Ikkinchidan… |
| qoʻshish | Кро́ме того́… | Bundan tashqari… |
| misol | Наприме́р… | Masalan… |
| tasdiq | Действи́тельно… | Haqiqatan ham… |
| qarshi fikr | Одна́ко… | Lekin… |
| qarshi fikr | С друго́й стороны́… | Boshqa tomondan… |
| yon berish | Тем не ме́нее… | Shunga qaramay… |
| sabab | Поэ́тому… | Shuning uchun… |
| xulosa | Таки́м о́бразом… | Shunday qilib… |
| xulosa | Подводя́ ито́г… | Xulosa qilib aytganda… |
✓ Во-пе́рвых, э́то до́рого.
✓ Таки́м о́бразом, вы́вод очеви́ден.
Lekin одна́ко gap boshida vergul olmaydi — u oʻsha yerda «lekin» degani:
✓ Одна́ко есть и друга́я сторона́.
4. Abzats qoidasi
Har bir abzatsni bitta jumlada aytib bera olasizmi?
Aytib bera olmasangiz — abzatsda ikki fikr bor, uni boʻling. Aytadigan narsa chiqmasa — abzats keraksiz.
Rus oʻqituvchisi ishni birinchi qarashda shu bilan baholaydi: matn abzatslarga boʻlinganmi yoki bir boʻlak boʻlib turibdimi.
5. Tayyor skelet — oʻzingizga koʻchirib oling
Mavzu: «Ну́жно ли чита́ть кни́ги?»
В на́ше вре́мя мно́гие говоря́т, что кни́ги бо́льше не нужны́. На мой взгляд, э́то не так.
Во-пе́рвых, чте́ние у́чит ду́мать ме́дленно. Наприме́р, по́сле дли́нной кни́ги ле́гче поня́ть тру́дный текст.
Во-вторы́х, кни́га даёт слова́. Кро́ме того́, она́ у́чит стро́ить фра́зу.
Одна́ко я не счита́ю, что чита́ть на́до мно́го. Тем не ме́нее два́дцать мину́т в день меня́ют о́чень мно́гое.
Таки́м о́бразом, кни́га — э́то не ста́рая привы́чка, а рабо́чий инструме́нт.
Beshta abzats, beshta bogʻlovchi. Mavzuni almashtiring — skelet oʻsha-oʻsha qoladi.
Yaxshi insho qiyin gaplardan emas, toʻgʻri tartibdan tugʻiladi. Shuning uchun oddiy yozing, lekin bogʻlab yozing.
6. Xulosani kuchli tugatish
Xulosani mustahkamlashning uch yoʻli bor:
| Usul | Misol |
|---|---|
| maqol (PR-95) | Неда́ром говоря́т: век живи́ — век учи́сь. |
| savol | А что вы́брали бы вы? |
| qisqa qatʼiy gap | Вы́бор всегда́ остаётся за на́ми. |
✗ Kechirim soʻrash —
✗ Kirishni takrorlash — bu xulosa emas, aylanma.
Koʻp uchraydigan xatolar
Во-пе́рвых э́то до́рого.
Во-пе́рвых, э́то до́рого — kirish soʻzdan keyin vergul (PR-97).
Одна́ко, есть и друга́я сторона́.
Одна́ко есть и друга́я сторона́ — gap boshida одна́ко vergul olmaydi.
Xulosa: Итак, я счита́ю, что чита́ть ну́жно
ка́ждый день. (kirishdagi jumlaning oʻzi)
Таки́м о́бразом, ежедне́вное чте́ние — э́то рабо́чий инструме́нт. — oʻsha fikr, boshqa soʻzlar bilan.
Beshta fikr — bitta abzats.
Beshta fikr — kamida uchta abzats. Har bir abzatsni bitta jumlada aytib bera olishingiz kerak.
Mashq
1
Bu bogʻlovchilarni vazifasi boʻyicha ajrating.
Таки́м о́бразом · Во-пе́рвых · Одна́ко · На мой взгляд
Javobni koʻrish
На мой взгляд — fikr bildirish (kirishda) · Во-пе́рвых — birinchi dalil · Одна́ко — qarshi fikr · Таки́м о́бразом — xulosa. Yaʼni ular inshoning toʻrt xil joyida turadi.
2
Vergulni toʻgʻri qoʻying.
Во-пе́рвых э́то до́рого. Одна́ко есть и плюсы́.
Javobni koʻrish
Во-пе́рвых, э́то
до́рого. Одна́ко есть и плюсы́.
Во-пе́рвых — kirish soʻz, vergul oladi.
Одна́ко gap boshida «lekin» degani va vergul
olmaydi (PR-97).
3
Bu xulosada nima notoʻgʻri?
Таки́м о́бразом, чита́ть поле́зно. Кро́ме того́, кни́ги сейча́с
о́чень дороги́е.
Javobni koʻrish
Xulosaga yangi dalil qoʻshilgan («kitoblar qimmat»). Dalillar asosiy qismda tugashi kerak. Xulosa faqat yigʻadi, yangi narsa ochmaydi.
4
Abzatsni tekshiring: unda ikkita fikr bormi?
Спорт поле́зен для здоро́вья. Он у́чит дисципли́не. А ещё в
на́шем го́роде ма́ло стадио́нов.
Javobni koʻrish
Ha, ikkita. Birinchi ikki gap — sportning foydasi. Uchinchisi — butunlay boshqa mavzu (shahardagi sharoit). Uni alohida abzatsga chiqarish kerak.
5
Skelet boʻyicha kirish yozing.
Mavzu: «Ну́жен ли шко́льнику телефо́н?»
Javobni koʻrish
Masalan: В на́ше вре́мя
телефо́н есть почти́ у ка́ждого шко́льника. Мно́гие счита́ют,
что он то́лько меша́ет. На мой взгляд, де́ло не в телефо́не, а
в том, как им по́льзоваться.
Uch gap: mavzuni ochish → boshqalarning fikri → sizning
tezisingiz. Keyin во-пе́рвых bilan asosiy
qism boshlanadi.
Kalit soʻzlar
- сочине́ниеinsho
- вступле́ниеkirish
- основна́я частьasosiy qism
- заключе́ниеxulosa
- те́зисasosiy fikr
- аргуме́нтdalil
- вы́водnatija, xulosa
- абза́цabzats
- Таки́м о́бразом…Shunday qilib…
- Подводя́ ито́г…Xulosa qilib aytganda…
🎯 Esda qoladigan narsa
- Arxitektura sizga tanish: kirish — asosiy qism — xulosa. Sizga faqat ruscha bogʻlovchilar kerak edi.
- 15 ta связка istalgan inshoni quradi. Ularni vazifasi boʻyicha yodlang.
- Bir abzats — bir fikr. Tekshiruv: abzatsni bitta jumlada ayta olasizmi?
- Kirish soʻzlardan keyin vergul; одна́ко gap boshida — vergulsiz.
- Xulosa tezisga boshqa soʻzlar bilan qaytadi — takrorlamaydi.
- Xulosada yangi dalil yoʻq, kechirim yoʻq.
- Yaxshi insho qiyin gaplardan emas, toʻgʻri tartibdan tugʻiladi.