PR-97: Punktuatsiya: vergul qoidalari va tire
«Казни́ть нельзя́ поми́ловать» — vergul qayerda tursa, odam shunga yarasha yashaydi. Vergul, tire va oʻzbekcha bilan mos qoidalar.
PR-97: Punktuatsiya: vergul qoidalari va tire
Rus maktablarida bitta jumla bor. Unda uchta soʻz va bitta vergul:
Uchta soʻz oʻzgarmadi. Vergul bir soʻz oʻngga koʻchdi — va odam tirik qoldi.
Bu darsda siz
- Ega bilan kesim orasiga tire qoʻyasiz
- Ergash gap oldiga har doim vergul qoʻyasiz
- И oldida vergul kerakmi-yoʻqligini aniqlaysiz
- Kirish soʻzlarni vergul bilan ajratasiz
- Undalmani vergul bilan ajratasiz
— undalma vergul bilan ajratiladi: Jasur, bu yoqqa kel.
— kirish soʻz vergul bilan ajratiladi: Albatta, men boraman.
— ega bilan kesim orasiga tire qoʻyiladi: Toshkent — Oʻzbekiston poytaxti.
Yaʼni siz noldan boshlamayapsiz. Faqat bitta qoida yangi boʻladi — ergash gap oldidagi vergul. Uni alohida koʻramiz.
1. Тире́ — ega va kesim orasida
Rus tilida hozirgi zamonda «boʻlmoq» feʼli aytilmaydi (PR-11). Uning oʻrniga tire qoʻyiladi:
| Gap | Nega tire | Oʻzbekcha |
|---|---|---|
| Москва́ — столи́ца Росси́и. | ot — ot, ikkalasi И.п. | Moskva — Rossiya poytaxti. |
| Мой брат — врач. | ot — ot | Akam — shifokor. |
| Чита́ть — моё люби́мое заня́тие. | infinitiv — ot | Oʻqish — mening sevimli mashgʻulotim. |
Он врач. —
2. «Не» bor boʻlsa:
Бе́дность не поро́к. —
3. Kesim sifat boʻlsa:
Дом большо́й. —
Yodda tutish oson: tire faqat ot va ot (yoki infinitiv) orasida turadi.
2. Ergash gap oldida — HAR DOIM vergul
Mana bu darsning yagona yangi qoidasi, va u eng koʻp xato qilinadigan joy.
Rus tilida ergash gap istisnosiz vergul bilan ajratiladi. Который, что, чтобы, потому что, если, когда, хотя — bularning oldida har doim vergul turadi.
Beshta bogʻlovchi — beshta vergul
Э́то кни́га, кото́рую я прочита́л ле́том.
Я зна́ю, что он придёт.
Я пришёл, что́бы помо́чь.
Мы не пошли́, потому́ что шёл дождь.
Позвони́, когда́ бу́дешь до́ма.
Beshtasida ham vergul majburiy — tanlov yoʻq.
Мы не пошли́, потому́ что шёл дождь.
Lekin sabab taʼkidlansa, vergul ichkariga koʻchishi mumkin:
Мы не пошли́ потому́, что шёл дождь. — «aynan shuning uchun».
Ikkalasi ham toʻgʻri. Ishonchingiz komil boʻlmasa — birinchisini tanlang, u har doim toʻgʻri.
3. «И» oldida vergul kerakmi?
Savol bitta: gapda nechta ega bor?
BITTA EGA — vergul YOʻQ
Я чита́л и писа́л.
Bitta «я», ikkita feʼl. Vergul kerak emas.
IKKI EGA — vergul BOR
Я чита́л, и он писа́л.
Ikki gap qoʻshildi — orasiga vergul.
Toʻliq gap chiqdimi (oʻz egasi bilan) → vergul qoʻying.
Faqat feʼl chiqdimi → vergul qoʻymang.
…и он писа́л → «Он писа́л» toʻliq gap ✓ → vergul
…и писа́л → «Писа́л» ega yoʻq ✗ → vergul yoʻq
4. Kirish soʻzlar — ikki tomondan vergul
| Kirish soʻz | Oʻzbekcha | Misol |
|---|---|---|
| коне́чно | albatta | Коне́чно, я помогу́. |
| наве́рное | ehtimol | Он, наве́рное, опозда́ет. |
| к сожале́нию | afsuski | К сожале́нию, я не смогу́. |
| по-мо́ему | menimcha | По-мо́ему, э́то оши́бка. |
| во-пе́рвых | birinchidan | Во-пе́рвых, э́то до́рого. |
| ка́жется | shekilli | Он, ка́жется, уже́ ушёл. |
Gap boshida = «lekin» → vergul QOʻYILMAYDI:
Одна́ко он не пришёл.
Gap oʻrtasida = «shunga qaramay» → vergul bilan AJRATILADI:
Он, одна́ко, не пришёл.
Tekshiruv: но bilan almashtirib koʻring. Almashsa — vergul kerak emas.
5. Undalma — har doim ajratiladi
Uch xil oʻrin
Жасу́р, иди́ сюда́.
Иди́ сюда́, Жасу́р.
Скажи́ мне, Жасу́р, где ты был?
Boshida, oxirida yoki oʻrtasida — undalma har doim vergul bilan ajratiladi. Oʻzbekchada ham xuddi shunday.
Уважа́емая Мари́на Петро́вна!
Сообща́ю Вам, что…
Oddiy xatda esa vergul ham boʻladi: Приве́т, Ка́тя!
Koʻp uchraydigan xatolar
Э́то кни́га кото́рую я прочита́л.
Э́то кни́га, кото́рую я прочита́л — который oldida vergul har doim turadi.
Я чита́л, и писа́л.
Я чита́л и писа́л — bitta ega, vergul kerak emas.
Он — врач.
Он врач — ega olmosh boʻlsa, tire qoʻyilmaydi.
Одна́ко, он не пришёл.
Одна́ко он не пришёл — gap boshida одна́ко «lekin» degani, vergul olmaydi.
Mashq
1
Vergulni qoʻying va maʼnosini ayting.
Казни́ть нельзя́ поми́ловать. (odamni qutqaring)
Javobni koʻrish
Казни́ть нельзя́, поми́ловать. — «Qatl qilib boʻlmaydi, kechiring». Vergul нельзя́ dan keyin tursa, odam tirik qoladi; казни́ть dan keyin tursa — yoʻq.
2
Tire kerakmi?
а) Мой оте́ц инжене́р. б) Он инжене́р.
в) Чита́ть моё люби́мое заня́тие.
Javobni koʻrish
а) Мой оте́ц —
инжене́р. (ot — ot) ✓
б) Он инжене́р. — tire yoʻq, ega
olmosh.
в) Чита́ть — моё люби́мое заня́тие.
(infinitiv — ot) ✓
3
Vergul kerakmi?
а) Афсо́на пе́ла и танцева́ла.
б) Афсо́на пе́ла и Бекзо́д танцева́л.
Javobni koʻrish
а) vergul
yoʻq — bitta ega (Афсо́на), ikkita feʼl.
б) Афсо́на пе́ла, и Бекзо́д танцева́л. — ikki
ega, demak ikki gap qoʻshilgan → vergul.
4
Qaysi biri toʻgʻri?
а) Одна́ко, он не пришёл. б) Он, одна́ко, не пришёл.
Javobni koʻrish
б) toʻgʻri. Gap oʻrtasida одна́ко kirish soʻz («shunga qaramay») → ikki tomondan vergul. Gap boshida esa u «lekin» degani va vergul olmaydi: Одна́ко он не пришёл.
5
Bu gapga toʻrtta tinish belgisi qoʻying.
Дилно́за коне́чно я приду́ но то́лько е́сли бу́дет вре́мя
Javobni koʻrish
Дилно́за, коне́чно, я
приду́, но то́лько е́сли бу́дет вре́мя.
1–2: Дилно́за — undalma, ajratiladi.
2–3: коне́чно — kirish soʻz.
3: но oldida vergul — ikki gap.
Е́сли oldida bu yerda alohida vergul qoʻyilmaydi,
chunki u но то́лько ga qoʻshilib ketgan.
Kalit soʻzlar
- запята́яvergul
- тире́tire
- двоето́чиеikki nuqta
- то́чкаnuqta
- восклица́тельный знакundov belgisi
- вво́дное сло́воkirish soʻz
- обраще́ниеundalma
- подлежа́щееega
- сказу́емоеkesim
- сло́жное предложе́ниеqoʻshma gap
🎯 Esda qoladigan narsa
- Oʻzbek tinish tizimi rus tilidan olingan — qoidalarning koʻpi bir xil.
- Тире́ — ot bilan ot orasida. Olmosh, не yoki sifat boʻlsa — yoʻq.
- Ergash gap oldida — har doim vergul: который, что, чтобы, потому что, если, когда.
- «И» oldida: ikki ega bormi? Bor → vergul. Yoʻq → vergul yoʻq.
- Kirish soʻz va undalma — har doim vergul bilan ajratiladi.
- Одна́ко boshida = «lekin», vergulsiz; oʻrtasida = kirish soʻz, vergul bilan.