PR-99: Rus tili qayerdan kelgan: soʻz boyligining kelib chiqishi
«Здравствуйте» = «здоровье». «Карандаш» = qora tosh. Rus tilining toʻrt qatlami va ulardan bittasi sizga bolaligingizdan tanish.
PR-99: Rus tili qayerdan kelgan: soʻz boyligining kelib chiqishi
Siz «Здра́вствуйте» soʻzini PR-7 dan beri aytib kelyapsiz. Uni yuz marta yozgansiz.
Uning maʼnosini bilasizmi?
U «здоро́вье» soʻzidan. Здра́вствуйте soʻzma-soʻz «sogʻ boʻling» degani.
Faqat здоро́вье da -оро-, здра́вствуйте da esa -ра- turibdi. Bu tasodif emas — bu kalit. Bu darsda oʻsha kalitni olasiz.
Bu darsda siz
- Rus tilining toʻrt qatlamini koʻrasiz
- -оро- / -ра- kalitini olasiz — u yuzlab soʻzni ochadi
- Ruschadagi turkiy soʻzlarni taniysiz — siz ularni bilasiz
- Yevropa qatlamini va uning ohangini bilasiz
- Notanish soʻzning uslubini kelib chiqishiga qarab aniqlaysiz
1. Toʻrt qatlam
| Qatlam | Qachon | Misollar | Ohangi |
|---|---|---|---|
| slavyan (oʻz) | eng qadimiy | мать · брат · вода́ · дом · хлеб · рука́ | eng oddiy, eng issiq |
| turkiy | X–XV asrlar | каранда́ш · де́ньги · сунду́к · база́р | kundalik, sezilmaydi |
| yunon-lotin | cherkov va fan orqali | шко́ла · тетра́дь · исто́рия · до́ктор | neytral, oʻquv |
| yevropa | XVIII asrdan | матро́с · пальто́ · футбо́л · компью́тер | yangi, texnik |
2. Kalit: -ОРО- va -РА-
Qadimda ikki til yonma-yon yashagan: xalq gapiradigan ruscha va kitob yoziladigan cherkov-slavyan tili. Koʻp soʻz ikki shaklda saqlanib qolgan.
-ОРО- · -ОЛО- · -ЕРЕ-
Ruscha shakl
го́род · голова́ · здоро́вье · бе́рег · молодо́й
Maʼnosi aniq va moddiy.
-РА- · -ЛА- · -РЕ-
Kitobiy shakl
град · глава́ · здра́вствуйте · брег · мла́дший
Maʼnosi mavhum yoki koʻtarinki.
| Ruscha | Kitobiy | Maʼnolar ajralgani |
|---|---|---|
| голова́ | глава́ | bosh (tana) / bob, rahbar |
| сторона́ | страна́ | tomon / mamlakat |
| коро́ткий | кра́ткий | kalta (uzunlik) / qisqacha (mazmun) |
| молодо́й | мла́дший | yosh / kichik (tartib boʻyicha) |
| хо́лод | хладнокро́вный | sovuq / sovuqqon, xotirjam |
| молоко́ | Мле́чный Путь | sut / Somon yoʻli |
| по́рох | прах | porox / kul, tuproq (koʻtarinki) |
| здоро́вье | здра́вствуйте | sogʻliq / «sogʻ boʻling» |
-РА- / -ЛА- / -РЕ- koʻrsangiz — bu kitobiy shakl, maʼnosi mavhum yoki koʻtarinki.
Shuning uchun глава́ кни́ги boʻladi, lekin
Endi shahar nomlariga qarang: Волгогра́д, Калинингра́д, Белгра́д — hammasida -град, chunki nom tantanali boʻlishi kerak. Kundalik nutqda esa го́род.
вла́сть ← во́лость (viloyat) — «hokimiyat»
заглавие ← голова — «sarlavha»
прибре́жный ← бе́рег — «qirgʻoqboʻyi»
здравоохране́ние ← здоро́вье — «sogʻliqni saqlash»
Yaʼni siz bu soʻzlarni yodlamaysiz — tanib olasiz.
3. Turkiy qatlam — siz bu soʻzlarni bilasiz
Endi darsning eng qiziq qismi. Quyidagi soʻzlar ruscha eshitiladi, lekin ular rus tiliga turkiy tillardan kirgan — va siz ularni bolaligingizdan bilasiz:
| Ruscha | Oʻzbekcha | Izoh |
|---|---|---|
| каранда́ш | qora tosh | turkiy qora + tosh — qadimgi qalam qora toshdan edi |
| изю́м | uzum | turkiy uzum; ruschada maʼnosi torayib «mayiz» boʻlgan |
| богаты́рь | bahodir | rus ertaklarining qahramoni turkiy nom bilan yuradi |
| де́ньги | tanga | turkiy tanga — pul birligi |
| сунду́к | sandiq | deyarli oʻzgarmagan |
| чемода́н | jomadon | fors tilidan turkiy orqali |
| сара́й | saroy | oʻzbekchada «saroy», ruschada maʼnosi pasayib «omborxona» |
| амба́р | ombor | bir xil narsa, bir xil soʻz |
| казна́ | xazina | davlat xazinasi |
| база́р | bozor | fors tilidan turkiy orqali |
| арбу́з | tarvuz | turkiy karpuz |
| утю́г | — | turkiy ütük; oʻzbekcha «dazmol» |
Endi buni oʻz koʻzingiz bilan koʻrdingiz. Каранда́ш — «qora tosh». Богаты́рь — «bahodir». Изю́м — «uzum».
Rus bolasi bu soʻzlarni yodlaydi. Siz esa ularni taniysiz. Bu — ingliz yoki fransuz oʻquvchisida yoʻq imkoniyat, va u faqat sizda bor.
Ikkala til ham bir necha asr yonma-yon yashagan. Savdo, sayohat va qoʻshnichilik soʻzlarni ikki tomonga ham olib oʻtgan.
4. Yevropa qatlami
| Qayerdan | Qachon va nega | Misollar |
|---|---|---|
| golland, nemis | Pyotr I — kema va harbiy ish | матро́с · ко́мпас · флаг · шторм · штраф |
| fransuz | XVIII–XIX asr — saroy va sanʼat | пальто́ · костю́м · рестора́н · бале́т · бага́ж |
| italyan | musiqa | о́пера · со́ло · пиани́но |
| ingliz | XX–XXI asr — sport va texnika | футбо́л · компью́тер · интерне́т · ме́неджер |
Зо́нтик — golland tilidan (zonnedek — «quyosh qopqogʻi»). Ruslar soʻz oxiridagi -ик ni kichraytiruvchi suffiks (PR-88) deb oʻylashgan va undan «katta» shakl — зонт — ni yasashgan. Aslida bunday soʻz hech qachon boʻlmagan. Til xatoni qoidaga aylantirgan.
5. Uslub kelib chiqishga bogʻliq
| Qatlam | Qayerda ishlatiladi | Misol |
|---|---|---|
| slavyan (oʻz) | hamma joyda, eng issiq | дом, мать, хлеб |
| kitobiy (-ра-) | rasmiy, tantanali, sheʼr | глава́, страна́, здравоохране́ние |
| turkiy | kundalik — endi butunlay «oʻz» | каранда́ш, де́ньги, база́р |
| yevropa | texnika, sanʼat, yangi soha | компью́тер, бале́т, ме́неджер |
✓ пе́рвая глава́ кни́ги — kitobning birinchi bobi
✗
✓ кра́ткое содержа́ние — qisqacha mazmun
✗
Qoida: moddiy narsa — ruscha shakl, mavhum tushuncha — kitobiy shakl.
Koʻp uchraydigan xatolar
«Глава́» va «голова́» — bir xil soʻz, faqat
kitobiyroq.
Bir oʻzakdan, lekin maʼnolari ajralgan: глава́ = bob, rahbar; голова́ = bosh.
«Здра́вствуйте» — shunchaki salom soʻzi, ichida
maʼno yoʻq.
U «здоро́вье» dan — «sogʻ boʻling» degani.
«Каранда́ш» — asl ruscha soʻz.
Turkiy: qora + tosh. Xuddi изю́м, сунду́к, богаты́рь kabi.
Он уда́рился главо́й о дверь.
…уда́рился голово́й — moddiy bosh haqida ruscha shakl ishlatiladi.
Mashq
1 «Здра́вствуйте» qaysi soʻzdan kelib chiqqan va nima degani?
Javobni koʻrish
«Здоро́вье» dan. Soʻzma-soʻz — «sogʻ boʻling». Здоро́вье da -оро- (ruscha shakl), здра́вствуйте da -ра- (kitobiy shakl).
2
Qaysi biri ruscha shakl, qaysi biri kitobiy? Maʼnolari qanday
ajralgan?
сторона́ / страна́
Javobni koʻrish
Сторона́ — ruscha (-оро-), maʼnosi aniq: «tomon». Страна́ — kitobiy (-ра-), maʼnosi mavhum: «mamlakat». Bitta oʻzak, ikki taqdir.
3
Bu ruscha soʻzlarning oʻzbekcha «qarindoshini» toping.
каранда́ш · изю́м · богаты́рь · сунду́к
Javobni koʻrish
qora tosh · uzum · bahodir · sandiq. Toʻrttasi ham turkiy qatlamdan. Rus bolasi ularni yodlaydi — siz taniysiz.
4
Toʻgʻri shaklni tanlang va nega ekanini ayting.
а) кра́ткое / коро́ткое содержа́ние
б) кра́ткие / коро́ткие брю́ки
Javobni koʻrish
а) кра́ткое
содержа́ние — mazmun mavhum, demak kitobiy
shakl.
б) коро́ткие брю́ки — shim
moddiy, demak ruscha shakl. Qoida shu.
5 Siz bu soʻzni koʻrmagansiz: здравоохране́ние. Yeching.
Javobni koʻrish
здрав- (← здоро́вье) +
о + охране́ние (← охраня́ть, «qoʻriqlamoq»)
= sogʻliqni saqlash.
Uchta dars bir joyda ishladi: PR-86 (ikki oʻzak + bogʻlovchi
unli), PR-87 (-ение suffiksi, ср.р.) va shu dars
(-ра- kitobiy shakl).
Kalit soʻzlar
- происхожде́ниеkelib chiqish
- заи́мствованиеoʻzlashma soʻz
- исто́чникmanba
- сла́вянскийslavyan
- тю́ркскийturkiy
- кни́жныйkitobiy
- глава́bob; rahbar
- страна́mamlakat
- кра́ткийqisqacha (mavhum)
- богаты́рьbahodir, pahlavon
🎯 Esda qoladigan narsa
- Rus tili — toʻrt qatlam: slavyan, turkiy, yunon-lotin, yevropa.
- Kalit: -оро- / -оло- / -ере- = ruscha shakl, maʼnosi aniq; -ра- / -ла- / -ре- = kitobiy shakl, maʼnosi mavhum.
- Здра́вствуйте = здоро́вье — «sogʻ boʻling».
- Turkiy qatlam sizga bepul berilgan: каранда́ш (qora tosh), изю́м (uzum), богаты́рь (bahodir), сунду́к (sandiq), сара́й (saroy), казна́ (xazina).
- Yevropa qatlami XVIII asrdan: Pyotr — golland, saroy — fransuz, bugun — ingliz.
- Soʻzning kelib chiqishi uning uslubini aytadi. Moddiy narsa — ruscha shakl; mavhum tushuncha — kitobiy shakl.