PK-44: Aniqlovchi 2: 동사 + (으)ㄴ (oʻtgan), (으)ㄹ (kelasi)
“Kecha koʻrgan kino” va “ertaga koʻradigan kino”. Feʼl aniqlovchisining qolgan ikki zamoni — va nega siz ularni allaqachon ishlatib yurgansiz.
PK-44: Aniqlovchi 2: 동사 + (으)ㄴ (oʻtgan), (으)ㄹ (kelasi)
Oʻtgan darsda siz “oʻqiydigan odam” — 읽는 사람 — deyishni oʻrgandingiz. Lekin hayotda koʻpincha boshqa narsa kerak boʻladi: “kecha oʻqigan kitob”, “ertaga oʻqiydigan kitob”. Feʼl aniqlovchisining uchta zamoni bor, va bugun qolgan ikkitasini olamiz. Eng qizigʻi shundaki — siz ularning ikkalasini ham allaqachon ishlatib yuribsiz, faqat nomini bilmagansiz.
Bu darsda siz
- (으)ㄴ bilan oʻtgan zamon aniqlovchisini yasaysiz
- (으)ㄹ bilan kelasi zamon aniqlovchisini yasaysiz
- Uchta zamonni bitta jadvalda koʻrasiz
- PK-38 va PK-27 dagi qoliplarning ichida nima borligini bilib olasiz
1. Uchta zamon — bitta jadval
Bu jadval butun darsning yuragi. Uni bir marta yod olsangiz, koreys grammatikasining katta qismi ochiladi.
| Feʼl | Oʻtgan (으)ㄴ | Hozirgi 는 | Kelasi (으)ㄹ |
|---|---|---|---|
| 먹다 | 먹은 음식 | 먹는 음식 | 먹을 음식 |
| yegan taom | yeydigan taom | yeydigan (hali yemagan) taom | |
| 가다 | 간 사람 | 가는 사람 | 갈 사람 |
| 보다 | 본 영화 | 보는 영화 | 볼 영화 |
| 읽다 | 읽은 책 | 읽는 책 | 읽을 책 |
어제 본 영화가 재미있었어요.
Kecha koʻrgan kino qiziq boʻldi.
내일 볼 영화를 정했어요.
Ertaga koʻradigan kinoni belgilab qoʻydim.
2. 받침 ayrisi — ikkalasida ham bor
(으)ㄴ ham, (으)ㄹ ham (으) bilan boshlanadi, demak ikkalasida ham oʻsha tanish savol: oʻzak undosh bilan tugadimi?
받침 YOʻQ
oʻzak + ㄴ / ㄹ
가다 → 간 · 갈
보다 → 본 · 볼
하다 → 한 · 할
받침 BOR
oʻzak + 은 / 을
먹다 → 먹은 · 먹을
읽다 → 읽은 · 읽을
찾다 → 찾은 · 찾을
3. Notoʻgʻri feʼllar va ㄹ oʻzaklar
(으) unli bilan boshlanadi — demak PK-32 dagi oʻzgarishlar ikkalasida ham ishlaydi:
| Feʼl | Oʻtgan | Hozirgi | Kelasi |
|---|---|---|---|
| 듣다 | 들은 | 듣는 | 들을 |
| 걷다 | 걸은 | 걷는 | 걸을 |
| 돕다 | 도운 | 돕는 | 도울 |
Oʻrtadagi ustunga qarang: 듣는, 걷는, 돕는 — hech nima oʻzgarmagan. 는 undosh, (으)ㄴ va (으)ㄹ esa unli. Bu — kursning eng koʻp takrorlanadigan qoidasi, va bu darsda u bir jadvalda koʻrinib turibdi.
ㄹ oʻzaklar: oʻtganda ㄹ tushadi, kelasida esa bitta ㄹ boʻlib qoladi.
- 살다 → 산 집 (yashagan uy) · 살 집 (yashaydigan uy)
- 만들다 → 만든 음식 (tayyorlangan taom) · 만들 음식
- 알다 → 안 사실 (bilib olingan haqiqat) · 알 사실
4. Siz buni allaqachon ishlatgansiz
Endi eng yoqimli qismi. Eslang, PK-38 da nima oʻrgandingiz?
밥을 먹은 후에 커피를 마셔요.
Ovqat yegandan keyin qahva ichaman.
후 — bu ot, “keyin” degani. Yaʼni 먹은 후 = “yegan keyin(gi payt)”. Bugungi (으)ㄴ ning aynan oʻzi!
Xuddi shunday, PK-27 dagi (으)ㄹ 거예요 ham shu qolipdan yasalgan: 거 — ot (“narsa”), demak 갈 거예요 = “boradigan narsa(m) bor”, yaʼni “boraman”. U otning toʻliq shakli 것 boʻlib, uni PK-46 da oʻrganasiz.
Xulosa: koreys tilida juda koʻp “grammatika qoliplari” aslida aniqlovchi + ot dan iborat. Aniqlovchini bilsangiz, ular bir-bir ochiladi va yodlash kerak boʻlgan narsa keskin kamayadi.
Oʻzbekcha juftliklari. (으)ㄴ ≈ “-gan” (koʻrgan kino, oʻqigan kitob) — deyarli mukammal moslik. 는 ≈ “-adigan / -yotgan”. (으)ㄹ ≈ “-adigan” (hali boʻlmagan ish haqida) yoki “-ajak”. Diqqat qiling: oʻzbekchada “-adigan” ikki joyda chiqadi — hozirgi odat va kelasi zamon uchun. Koreyschada ular ikki xil: 는 va (으)ㄹ. Shuning uchun oʻzbekchadan tarjima qilayotganda oʻzingizga savol bering: bu ish allaqachon boʻlyaptimi yoki hali boʻlmaganmi?
Bu yerda oʻzbek tili sizga tayyor kalit beradi. “Ovqat yegandan keyin” — bu jumlaning ichida ham aniqlovchi bor: “yegan”. Yaʼni oʻzbekchada ham “keyin” otga yopishgan, oldida esa “-gan” shakli turibdi. Koreyscha 먹은 후에 bilan tuzilishi bir xil. Shuning uchun koreyscha qolipni yodlash oʻrniga uni boʻlaklarga ajrating — oʻzbekcha ham xuddi shunday ajraladi.
5. (으)ㄹ ning oʻz maʼnosi
(으)ㄹ faqat kelasi zamon emas — u umuman hali sodir boʻlmagan ishni bildiradi. Shuning uchun u koʻp foydali iboralarda uchraydi:
할 일
qilinadigan ish, vazifa
먹을 것
yeydigan narsa, yegulik
읽을 책
oʻqiladigan kitob
만날 사람
uchrashiladigan odam
오늘 할 일이 많아요.
Bugun qiladigan ishim koʻp.
할 일 · 먹을 것 — oʻzbekchada ham ikki boʻlak. “Qiladigan ish”, “yeydigan narsa” — aniqlovchi + ot. Koreyschada 할 + 일, 먹을 + 것. Soʻz tartibi ham, tuzilishi ham bir xil, faqat qoʻshimchalar boshqa. Bu iboralar kundalik nutqda juda koʻp uchraydi, shuning uchun ularni oʻzbekchadan koʻchirib oʻrganing — tez esda qoladi.
Koʻp uchraydigan xatolar
어제 봤은 영화
어제 본 영화
Aniqlovchi ichiga zamon qoʻshimchasi qoʻyilmaydi. Zamonni aniqlovchining oʻz shakli bildiradi: (으)ㄴ.
음악을 듣은 후에 커피를 마셨어요.
음악을 들은 후에 커피를 마셨어요.
듣다 — ㄷ notoʻgʻri feʼli. (으)ㄴ unli bilan boshlanadi, shuning uchun ㄷ → ㄹ.
서울에 살은 친구
서울에 산 친구
ㄹ oʻzak ㄴ oldida ㄹ ni yoʻqotadi: 살 + ㄴ → 산.
내일 먹은 음식을 샀어요.
내일 먹을 음식을 샀어요.
Ish hali boʻlmagan → (으)ㄹ. 먹은 음식 “yeb boʻlingan taom” degani.
Mashq
1 Toʻldiring: 어제 (읽다) 책이 재미있었어요.
Javob
읽은 — 읽 da 받침 bor → 은. Ish tugagan → oʻtgan zamon aniqlovchisi.
2 Toʻldiring: 내일 (만나다) 사람이 누구예요?
Javob
만날 — 만나 da 받침 yoʻq → ㄹ. Ish hali boʻlmagan → (으)ㄹ.
3 Uchta shaklni ayting: 듣다 + 음악.
Javob
들은 음악 (tinglangan) · 듣는 음악 (tinglanadigan, hozirgi) · 들을 음악 (tinglanadigan, hali tinglanmagan). Oʻrtadagisi oʻzgarmaydi — 는 undosh.
4 Xatoni toping:
어제 갔은 식당이 좋았어요.
Javob
Toʻgʻrisi — 어제 간 식당이 좋았어요. Aniqlovchi ichiga 았/었 qoʻyilmaydi; 가 da 받침 yoʻq → 간.
5 Koreyschaga oʻgiring: “Bugun qiladigan ishim koʻp.”
Javob
오늘 할 일이 많아요. 하다 → 할 (받침 yoʻq), 일 — “ish”.
6 먹은 후에 dagi 은 — bu nima?
Javob
Bu — bugungi oʻtgan zamon aniqlovchisi. 후 esa “keyin” degan ot. Yaʼni PK-38 da siz aniqlovchini nomini bilmasdan ishlatgansiz.
Kalit soʻzlar
- 동사 + (으)ㄴ — …gan (oʻtgan zamon aniqlovchisi)
- 동사 + (으)ㄹ — …adigan (hali boʻlmagan ish)
- 할 일 — qilinadigan ish, vazifa
- 먹을 것 — yegulik
- 영화 — kino
- 정하다 — belgilamoq, qaror qilmoq
- 사실 — haqiqat, fakt
- 식당 — oshxona, restoran
- 일 — ish; kun
- 찾다 — qidirmoq, topmoq
Darsning xulosasi
- Feʼl aniqlovchisining uch zamoni: (으)ㄴ (oʻtgan) · 는 (hozirgi) · (으)ㄹ (hali boʻlmagan).
- 받침 yoʻq → ㄴ / ㄹ · 받침 bor → 은 / 을.
- (으) unli, shuning uchun notoʻgʻri feʼllar ishlaydi: 들은, 들을 — lekin 듣는 oʻzgarmaydi.
- ㄹ oʻzak: 살다 → 산 (oʻtgan), 살 (kelasi).
- Aniqlovchi ichiga 았/었 qoʻyilmaydi:
봤은emas, 본. - PK-38 dagi (으)ㄴ 후에 va PK-27 dagi (으)ㄹ 거예요 — aynan shu aniqlovchilar.
- Oʻzbekcha: (으)ㄴ ≈ “-gan”, 는 ≈ “-yotgan/-adigan”, (으)ㄹ ≈ hali boʻlmagan “-adigan”.