PJ-5: Hiragana 4 — butun 五十音図 ni oʻqish, soʻzlarni yigʻamiz
Yangi belgi yoʻq — bugun 46 tasini birga ishlatamiz. Uzun unlilar, yapon ritmi (mora) va tez oʻqish koʻnikmasi.
PJ-5: Hiragana 4 — butun 五十音図 ni oʻqish, soʻzlarni yigʻamiz
Bugun bitta ham yangi belgi yoʻq. Aynan shuning uchun bu dars muhim: siz 46 ta belgini bilasiz, lekin hali tez oʻqiy olmaysiz. Farqi katta. Belgini eslash uchun ikki soniya oʻylash — bu hali oʻqish emas. Bugun shu ikki soniyani nolga tushiramiz, uzun unlilarni hal qilamiz va yapon tilining ritmini oʻrganamiz.
Bu darsda siz
- Butun 五十音図 (gojūon) jadvalini bir joyda koʻrasiz va uning mantiqini tushunasiz
- Uzun unlilarni yozilishidan tanib olasiz: おう, えい, ああ
- Yapon ritmini — mora ni — hisoblashni oʻrganasiz
- Uzun soʻzlarni toʻxtamasdan oʻqiysiz
1. 五十音図 — "ellik tovush jadvali"
Yaponlar hiraganani alifbo tartibida emas, jadval shaklida oʻrganadi. Chapdagi ustun — undosh, tepadagi qator — unli. Har bir katak ularning kesishmasi. Jadvalning nomi 五十音図 — "ellik tovush jadvali", garchi bugun 46 ta belgi qolgan boʻlsa ham.
| Qator | a | i | u | e | o |
|---|---|---|---|---|---|
| — | あ | い | う | え | お |
| k | か | き | く | け | こ |
| s | さ | し | す | せ | そ |
| t | た | ち | つ | て | と |
| n | な | に | ぬ | ね | の |
| h | は | ひ | ふ | へ | ほ |
| m | ま | み | む | め | も |
| y | や | — | ゆ | — | よ |
| r | ら | り | る | れ | ろ |
| w | わ | — | — | — | を |
| — | ん | — | — | — | — |
Yashil rangdagi beshta belgi — siz bilgan istisnolar: し (shi), ち (chi), つ (tsu), ふ (fu). Boshqa hammasi jadvalga toʻliq boʻysunadi.
Bu jadval — shunchaki oʻrganish vositasi emas. Yapon grammatikasining yarmi shu jadval boʻylab harakat qiladi: feʼl tuslanganda uning oxirgi boʻgʻini shu qator ichida yuqoriga yoki pastga siljiydi. Masalan よむ → よみます — む dan み ga, yaʼni u-qatoridan i-qatoriga. PJ-27 da bu butun tizim ochiladi. Shuning uchun jadvalni yodda saqlang.
2. Uzun unlilar — bir zarb emas, ikki zarb
Yapon tilida unlining uzunligi maʼnoni oʻzgartiradi. Bu oʻzbek tilida deyarli sezilmaydigan narsa, shuning uchun alohida eʼtibor talab qiladi. Hiraganada uzunlik oddiy usul bilan koʻrsatiladi: yana bitta unli qoʻshiladi.
| Yozilishi | Qanday uzayadi | Oʻqilishi | Misol |
|---|---|---|---|
| あ + あ | a → aa | ā | おかあさん — ona |
| い + い | i → ii | ī | おおきい — katta |
| う + う | u → uu | ū | ゆうき — jasorat |
| え + い | e → ei | ē | せんせい — oʻqituvchi |
| お + う | o → ou | ō | おはよう — xayrli tong |
Oxirgi ikkitasi eng chalgʻituvchi. えい yozilsa ham, "e-i" deb ikkita alohida tovush aytilmaydi — u shunchaki uzun e boʻladi. Xuddi shunday おう = uzun o.
Uzunlik — bu shunchaki chiroy emas. Ikkita soʻz faqat unli uzunligi bilan farq qilishi mumkin va maʼnosi butunlay boshqa boʻladi: ゆき (qor) va ゆうき (jasorat). Bir zarb qisqartirsangiz, boshqa soʻz aytgan boʻlasiz. Uzun unlini haqiqatan ham ikki barobar uzoq ushlang.
3. Mora — yapon tilining zarbi
Yapon tili bir tekis ritmda gapiriladi. Har bir kana bitta zarbga teng va bu zarb mora deb ataladi. Zarblar bir xil uzunlikda boʻladi — hech biri ikkinchisidan tez yoki sekin emas.
| Soʻz | Zarblar | Nechta | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| やま | や · ま | 2 | togʻ |
| にほん | に · ほ · ん | 3 | Yaponiya |
| せんせい | せ · ん · せ · い | 4 | oʻqituvchi |
| おかあさん | お · か · あ · さ · ん | 5 | ona |
Oʻzbekcha bilan farq shu yerda. Oʻzbek tilida boʻgʻinlar turli uzunlikda boʻladi va urgʻu bitta boʻgʻinni kuchaytiradi. Yapon tilida esa hamma zarb teng — soʻzni sanagandek aytasiz. ん ham, uzun unlining ikkinchi qismi ham toʻliq bitta zarb oladi. Yaponcha gapirayotgan odam tekis eshitiladi, aynan shu sababdan.
4. Tez oʻqish — belgidan soʻzga
Boshlovchi har bir belgini alohida tanib, keyin qoʻshadi: "ku... ru... ma... kuruma". Bu normal, lekin bu yerda toʻxtab qolmaslik kerak. Maqsad — butun soʻzni bir qarashda koʻrish. Buning yagona yoʻli: koʻp oʻqish.
Kichik ogohlantirish. Quyidagi misollarda ikkita belgi hali oʻrganilmagan: で (です soʻzida) va きょ. Ikkalasi ham PJ-6 da keladi. Hozircha ularni shunchaki tanib turing — qolgan hamma belgi sizga tanish.
わたしのなまえはゆきです
watashi no namae wa yuki desu
Mening ismim Yuki.
Yaponchada boʻshliq yoʻq, shuning uchun soʻz chegarasini oʻzingiz topasiz. Bu — kanjining nega kerakligini koʻrsatadigan eng yaxshi misol: kanji bilan yozilganda bu gap bir zumda boʻlaklarga ajraladi.
きょうはあめです
kyō wa ame desu
Bugun yomgʻirli.
Birinchi soʻzdagi きょ — kichraytirilgan よ bilan yozilgan qoʻshma tovush. Uni PJ-6 da oʻrganamiz; hozircha shuni bilib qoʻying, bunday juftliklar bitta zarb sanaladi.
やまとうみとそら
yama to umi to sora
Togʻ, dengiz va osmon.
Oʻrtadagi と — "va" degan qoʻshimcha. Yaponcha sanashda "va" har bir soʻzdan keyin takrorlanadi.
Kuniga besh daqiqa ovoz chiqarib oʻqing. Nimani oʻqish emas, qancha tez-tez oʻqish muhim. Ovoz chiqarib oʻqish koʻz va quloqni bir vaqtda oʻrgatadi, shuning uchun u jimgina oʻqishdan ikki barobar samarali.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ せんせい ni "sensei" deb, oxirini "se-i" qilib aytish
✓ [sensē]. えい — uzun e, ikkita alohida unli emas.
✗ ゆうき ni ゆき kabi qisqa aytish
✓ Uzunlik maʼnoni oʻzgartiradi: ゆき — qor, ゆうき — jasorat. う ni toʻliq bir zarb ushlang.
✗ にほん ni ikki zarbda, urgʻu qoʻyib "niHON" deb aytish
✓ Uch zarb, hammasi teng: に · ほ · ん. Yapon ritmi tekis.
Mashq
1. おはよう soʻzining oxiri qanday oʻqiladi?
Javob
[ohayō] — おう birikmasi uzun o beradi, "yo-u" emas.
2. おかあさん da nechta mora bor?
Javob
Beshta: お · か · あ · さ · ん. Uzun unlining ikkinchi qismi ham, ん ham toʻliq bitta zarb sanaladi.
3. ゆき va ゆうき orasida qanday farq bor?
Javob
Faqat unli uzunligi — lekin maʼno butunlay boshqa: ゆき qor, ゆうき jasorat.
4. 五十音図 jadvalida ustunlar nimani bildiradi?
Javob
Unlilarni — a, i, u, e, o. Chapdagi qatorlar esa undoshni bildiradi. Har bir katak ularning kesishmasi.
5. Yapon tilida zarblar (mora) uzunligi qanday?
Javob
Hammasi teng. Oʻzbekchadan farqli oʻlaroq, birorta boʻgʻin urgʻu bilan choʻzilmaydi — soʻz sanagandek, tekis aytiladi.
Kalit soʻzlar
- おかあさん — ona
- おとうさん — ota (murojaat qilganda)
- ゆうき — jasorat
- くうき — havo
- なまえ — ism
- あめ — yomgʻir
- ゆめ — orzu, tush
- おはよう — xayrli tong
- もり — oʻrmon
- とおる — oʻtib ketmoq
Esda qoladigan uch narsa
- 五十音図 — undosh × unli jadvali. Yapon grammatikasining yarmi shu jadval boʻylab harakat qiladi.
- Uzun unli maʼnoni oʻzgartiradi: えい = uzun e, おう = uzun o.
- Har bir kana bitta teng zarb (mora). ん ham, uzun unlining ikkinchi qismi ham hisobga kiradi.