PJ-9: Uzun unlilar ー, chet soʻzlar va katakana bilan yozilgan dunyo
Katakananing oxirgi vositalari: uzun chiziq ー, kichik unlilar va chet tovushlar uchun birikmalar. Dars oxirida oʻz ismingizni yozasiz.
PJ-9: Uzun unlilar ー, chet soʻzlar va katakana bilan yozilgan dunyo
46 ta katakana belgisini bilasiz. Lekin haqiqiy matnga qarasangiz, hali ham notanish narsalar bor: uzun tik chiziq ー, kichraytirilgan unlilar ァ ィ ゥ ェ ォ, va ファ yoki ティ kabi birikmalar. Bularning hammasi bitta muammoni hal qiladi: yapon tilida yoʻq tovushni qanday yozish kerak?
Bugun shuni oʻrganamiz — va darsning oxirida oʻz ismingizni katakanada yozasiz.
Bu darsda siz
- Uzun unlilarni ー chizigʻi bilan yozasiz
- Chet soʻz yaponchaga oʻtganda unga nima boʻlishini bilasiz
- ファ, ティ, ヴ kabi yangi birikmalarni oʻqiysiz
- Oʻz ismingizni va Oʻzbekiston shaharlarini katakanada yozasiz
1. ー — uzun unlining katakana usuli
Hiraganada uzunlikni yana bitta unli qoʻshib koʻrsatgan edingiz: おかあさん, おはよう. Katakanada bu ish ancha soddaroq: shunchaki tik chiziq qoʻyiladi.
Qoida: ー oldingi unlini ikki barobar uzaytiradi va oʻzi toʻliq bitta zarb sanaladi. コーヒー — toʻrtta belgi, toʻrtta zarb: ko · o · hi · i. Vertikal yozilgan matnda bu chiziq tik emas, yotiq boʻlib chiqadi — lekin vazifasi oʻsha.
| Katakana | Oʻqilishi | Zarblar | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| コーヒー | kōhī | 4 | kofe |
| ケーキ | kēki | 3 | tort |
| ノート | nōto | 3 | daftar |
| スーパー | sūpā | 4 | doʻkon |
| テーブル | tēburu | 4 | stol |
| カード | kādo | 3 | karta |
2. Chet soʻzga nima boʻladi — uchta qoida
Yapon tilining tovush tizimi juda tor: 46 boʻgʻin, yolgʻiz undosh yoʻq. Chet soʻz shu tizimga majburan moslashadi va shuning uchun uzayadi.
- Har bir yolgʻiz undoshga unli qoʻshiladi. Odatda u qoʻshiladi, lekin t va d dan keyin o qoʻshiladi — chunki トゥ emas, ト tabiiyroq. Shuning uchun "test" → テスト [tesuto].
- l tovushi yoʻq — u doim ラ-qatoriga aylanadi. "hotel" → ホテル.
- Uzunlik ー bilan, ikkilangan undosh ッ bilan koʻrsatiladi. "cake" → ケーキ, "cut" → カット.
Shuning uchun yaponcha chet soʻzlar uzun eshitiladi. Oʻzbekchada "test" bitta boʻgʻin, yaponchada uchta zarb: te-su-to. Bu — buzilish emas, moslashish. Oʻzbek tili ham xuddi shunday qiladi: biz "Tokyo" ni "Tokio" deb, "sport" ni baʼzan "isport" deb aytamiz, chunki oʻz tilimizning tovush qoliplariga solamiz.
3. Yangi birikmalar — yaponchada yoʻq tovushlar uchun
Baʼzi chet tovushlar yapon tilida umuman yoʻq: "fa", "ti", "di", "she", "che", "we". Ular uchun kichraytirilgan unli ishlatiladi — xuddi kichik ゃゅょ kabi, faqat bu safar oddiy unlilar kichrayadi.
| Birikma | Oʻqilishi | Qanday yasalgan | Misol |
|---|---|---|---|
| ファ | fa | フ + kichik ァ | ファイル — fayl |
| フィ | fi | フ + kichik ィ | フィルム — plyonka |
| ティ | ti | テ + kichik ィ | パーティー — bazm |
| ディ | di | デ + kichik ィ | ディスク — disk |
| シェ | she | シ + kichik ェ | シェフ — oshpaz |
| チェ | che | チ + kichik ェ | チェス — shaxmat |
| ジェ | je | ジ + kichik ェ | ジェット — reaktiv |
| ウィ | wi | ウ + kichik ィ | ウィルス — virus |
Mantiq bitta: katta belgining unlisini oʻchirib, kichik unli bilan almashtirasiz. フ ["fu"] + kichik ァ = "f" + "a" = ファ. Yodlash shart emas — qoidani bilsangiz, har qanday birikmani oʻzingiz oʻqiy olasiz.
ヴ belgisi ham bor — u ウ ga dakuten qoʻyib yasaladi va "v" tovushini beradi. Lekin yaponlar odatda uning oʻrniga ba-qatorini ishlatadi: "violin" koʻpincha バイオリン deb yoziladi, ヴァイオリン emas.
4. Endi ismingizni yozamiz
Mana darsning mukofoti. Qoidalarni ismingizga qoʻllaymiz: har bir undoshga unli qoʻshing, "l" ni ラ-qatoriga aylantiring, uzun unlini ー bilan bering.
| Ism | Katakana | Nega shunday |
|---|---|---|
| Afsona | アフソナ | a-fu-so-na — "f" ga unli qoʻshildi |
| Jasur | ジャスル | ja-su-ru — oxirgi "r" ga unli qoʻshildi |
| Sherbek | シェルベク | she-ru-be-ku — シェ birikmasi, "l" → ル |
| Dilnoza | ディルノザ | di-ru-no-za — ディ birikmasi, "l" → ル |
| Bekzod | ベクゾド | be-ku-zo-do — "d" dan keyin "o" qoʻshildi |
| Oʻzbekiston | ウズベキスタン | u-zu-be-ki-su-ta-n — oxirgi "n" uchun ン |
| Toshkent | タシケント | ta-shi-ke-n-to — "sh" → シ, "t" ga "o" |
ワタシハ アフソナデス
watashi wa afusona desu
Men Afsonaman.
Bu yerda hammasi katakanada yozilgan — faqat mashq uchun. Haqiqiy matnda ワタシハ va デス hiraganada boʻlardi (わたしは …です), chunki ular yaponcha soʻz va grammatika. Faqat ism katakanada qoladi.
Bitta ismning bir necha yozuvi boʻlishi mumkin. "Sherbek" ni シェルベク ham, シェルベック ham yozish mumkin — qaysi biri "toʻgʻri" ekanini ism egasi hal qiladi. Rasmiy hujjatda qanday yozgan boʻlsangiz, shunisi sizniki. Adashishdan qoʻrqmang.
5. Katakana bilan yozilgan dunyo
| Katakana | Oʻqilishi | Maʼnosi |
|---|---|---|
| アメリカ | amerika | Amerika |
| ロシア | roshia | Rossiya |
| インド | indo | Hindiston |
| フランス | furansu | Fransiya |
| コンピューター | konpyūtā | kompyuter |
| インターネット | intānetto | internet |
インターネット
intānetto
internet
Yetti belgi, yetti zarb. Uchta qoidaning uchalasi ham bu yerda: ー uzun unli beradi, ッ "t" ni ikkilantiradi, oxirgi "t" ga esa "o" qoʻshilgan.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ ー ni zarb sanamaslik: コーヒー ni ikki zarbda aytish
✓ Toʻrt zarb: ko · o · hi · i. ー toʻliq bitta zarb, xuddi ん va ッ kabi.
✗ Kichik ァ ni katta ア kabi yozish
✓ Kattaligi maʼno beradi: ファ = "fa" (bitta zarb), フア = "fu-a" (ikki zarb).
✗ Chet soʻzni oʻz tilidagidek talaffuz qilish: "internet"
✓ Yaponcha shakli boshqa soʻz: [intānetto], yetti zarb. Yaponiyada asl talaffuz bilan aytsangiz, tushunilmasligi mumkin.
Mashq
1. コーヒー da nechta zarb bor?
Javob
Toʻrtta: ko · o · hi · i. Har bir ー toʻliq bitta zarb sanaladi.
2. Nega "test" yaponchada テスト boʻladi?
Javob
Yolgʻiz undosh boʻlmaydi, shuning uchun har biriga unli qoʻshiladi. "s" ga "u", "t" ga esa "o" qoʻshiladi — shuning uchun テスト, uch zarb.
3. ファ qanday yasalgan?
Javob
フ ["fu"] + kichik ァ. Katta belgining unlisi oʻchiriladi va kichik unli bilan almashtiriladi: "f" + "a" = fa.
4. "Dilnoza" ismidagi "l" ga nima boʻladi?
Javob
Yapon tilida l tovushi yoʻq, shuning uchun u ラ-qatoriga aylanadi: ディルノザ — di-ru-no-za.
5. Nega ismingiz hiraganada emas, katakanada yoziladi?
Javob
Chet el ismlari doim katakanada yoziladi — bu oʻquvchiga "bu ism yaponcha emas" degan signal beradi.
Kalit soʻzlar
- コーヒー — kofe
- ケーキ — tort
- ノート — daftar
- スーパー — doʻkon
- テーブル — stol
- テスト — test, imtihon
- ウズベキスタン — Oʻzbekiston
- タシケント — Toshkent
- コンピューター — kompyuter
- インターネット — internet
Esda qoladigan uch narsa
- ー oldingi unlini uzaytiradi va toʻliq bitta zarb sanaydi.
- Chet soʻz yaponchaga oʻtganda uzayadi: har undoshga unli, l → ラ-qatori, uzunlik ー bilan.
- Kichik unli katta belgining unlisini almashtiradi: フ + ァ = ファ. Yozuv bloki tugadi — PJ-10 dan kanji boshlanadi.