PJ-6: Dakuten が ざ だ ば, handakuten ぱ, yōon きゃ va sokuon っ
Hiragananing toʻrtta sozlagichi: ikki tirnoq jarangli tovush beradi, doiracha p beradi, kichik ゃゅょ qoʻshma tovush yasaydi, kichik っ esa undoshni ikkilantiradi.
PJ-6: Dakuten が ざ だ ば, handakuten ぱ, yōon きゃ va sokuon っ
46 ta belgini bilasiz — lekin yaponcha matnni ochsangiz, hali ham notanish narsalar koʻrasiz: baʼzi belgilarning yonida ikkita tirnoq, baʼzilarida kichkina doiracha, baʼzi joyda esa kichraytirilgan belgi turadi. Bular yangi harf emas. Bular — sozlagichlar: siz bilgan belgini olib, uning tovushini oʻzgartiradi. Toʻrttasi bor, va bugun toʻrttasini ham hal qilamiz. Shundan keyin hiragana toʻliq tugaydi.
Bu darsda siz
- Dakuten (゛) va handakuten (゜) belgilarini oʻqiysiz: か → が → (は →) ぱ
- じ/ぢ va ず/づ juftligini — "toʻrtta kana muammosi"ni — hal qilasiz
- Kichik ゃ ゅ ょ bilan yasalgan qoʻshma tovushlarni oʻqiysiz
- Kichik っ ni tanib olasiz va nega u jimlik ekanini tushunasiz
1. Dakuten (濁点) — ikkita tirnoq
Belgining oʻng yuqori burchagiga ikkita kichik tirnoq qoʻyilsa, uning undoshi jaranglashadi. Bu — oʻzbek tilida ham bor juftliklar: k → g, s → z, t → d, h → b.
| Qator | a | i | u | e | o |
|---|---|---|---|---|---|
| k → g | が | ぎ | ぐ | げ | ご |
| s → z | ざ | じ | ず | ぜ | ぞ |
| t → d | だ | ぢ | づ | で | ど |
| h → b | ば | び | ぶ | べ | ぼ |
Bu mantiq oʻzbekchada ham bor. Oʻzbek tilida ham jarangsiz va jarangli juftliklar mavjud: k–g, t–d, s–z, p–b. Farqi shundaki, oʻzbekchada ular butunlay boshqa harflar bilan yoziladi; yaponchada esa bitta belgi olinib, ustiga ikkita tirnoq qoʻyiladi. Yaponcha usul kamroq yodlashni talab qiladi — siz allaqachon が ni bilasiz, chunki か ni bilasiz.
Yashil rangdagi uchtasi — istisnolar: じ "ji", ぢ ham "ji", づ esa "zu". Bu oʻsha し = shi va ち = chi qoidasining davomi.
2. Toʻrtta kana muammosi: じ/ぢ va ず/づ
Ikkita tovush, toʻrtta belgi. じ va ぢ ikkalasi ham [ji], ず va づ ikkalasi ham [zu] deb oʻqiladi. Unda qaysi birini yozish kerak?
じ va ず — deyarli doim
じかん · みず
Shubhalansangiz, じ yoki ず yozing. Yaponcha soʻzlarning 99 foizi shulardan foydalanadi.
ぢ va づ — kamdan-kam
はなぢ · つづく
Faqat ikki holatda: ち yoki つ dan yasalgan soʻz qoʻshilganda, yoki ち/つ takrorlanganda.
Yodlab oʻtirmang. ぢ va づ shunchalik kam uchraydiki, ularni tanish yetarli — yozishni bilish shart emas. Yozganda doim じ va ず ni tanlang, va deyarli har doim toʻgʻri boʻlasiz.
3. Handakuten (半濁点) — kichkina doiracha
Faqat は-qatori uchun ishlaydi va p tovushini beradi. Yaʼni は qatori uch xil boʻlishi mumkin: sof (は = ha), tirnoqli (ば = ba), doirali (ぱ = pa).
Endi PJ-4 da vaʼda qilingan qoidani ham yopamiz: ん tovushi keyingi harfga moslashadi. b, p yoki m dan oldin u [m] boʻlib chiqadi — chunki ogʻiz allaqachon shu tovushga tayyorlanadi.
4. Yōon (拗音) — kichraytirilgan ゃ ゅ ょ
i-ustunidagi belgiga kichik ゃ, ゅ yoki ょ yopishtirilsa, ikkalasi birga bitta tovush hosil qiladi. Kattaligiga qarang: katta よ — alohida belgi, kichik ょ — oldingisining bir qismi.
| Asos | + ゃ | + ゅ | + ょ |
|---|---|---|---|
| き | きゃ kya | きゅ kyu | きょ kyo |
| し | しゃ sha | しゅ shu | しょ sho |
| ち | ちゃ cha | ちゅ chu | ちょ cho |
| に | にゃ nya | にゅ nyu | にょ nyo |
| ひ | ひゃ hya | ひゅ hyu | ひょ hyo |
| じ | じゃ ja | じゅ ju | じょ jo |
Qoʻshma tovush bitta zarb (mora) sanaladi. Bu juda muhim: きょう ("bugun") — uch belgi, lekin ikki zarb: kyo + o. Agar uni "ki-yo-u" deb uch zarbda aytsangiz, yaponcha eshitilmaydi. Kichik belgi hech qachon oʻz zarbini olmaydi.
きょうはでんしゃでとうきょうへいきます
kyō wa densha de tōkyō e ikimasu
Bugun poyezdda Tokioga boraman.
Uchta qoʻshma tovush: きょ, しゃ, きょ. Sanang — bu gapda oʻn ikki zarb bor, oʻn beshta belgi emas.
5. Sokuon (促音) — kichik っ, tovushi yoʻq belgi
Kichik っ — hiragananing eng gʻalati belgisi, chunki uning oʻz tovushi yoʻq. U keyingi undoshni ikkilantiradi, va aslida uning oʻzi bir zarblik jimlikdir: ogʻiz keyingi tovushga tayyorlanib toʻxtab turadi.
っ YOʻQ
きて
[kite] — "kel". Ikki zarb, tekis.
っ BOR
きって
[kitte] — "marka". Uch zarb: ki · (jimlik) · te.
Bu tovush oʻzbek tilida ham bor. "yotti" yoki "kitobbop" degan soʻzlarda undosh ikkilanadi va oʻrtada qisqa toʻxtash seziladi. Yapon tilida aynan shu — faqat u yozuvda alohida belgi bilan koʻrsatiladi va toʻliq bir zarb sanaladi. Toʻxtashni qisqartirsangiz, boshqa soʻz chiqadi.
がっこうにいきます
gakkō ni ikimasu
Maktabga boraman.
がっこう — が · っ · こ · う, toʻrt zarb. っ ning oʻzi jimlik, lekin u ham sanaladi.
ざっしをよみます
zasshi o yomimasu
Jurnal oʻqiyman.
っ dan keyin し kelsa, lotin yozuvida ssh boʻlib chiqadi. Bu — ikkilangan [sh] tovushi.
Kattalikni ajratish. Ekranda kichik っ ゃ ゅ ょ katta つ や ゆ よ dan taxminan yarim barobar kichik va katakning pastki chetiga tushib turadi. Qoʻlda yozganda ham xuddi shunday qiling — aks holda きって (marka) きつて ga aylanadi va soʻz maʼnosini yoʻqotadi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ きょう ni "ki-yo-u" deb uch zarbda aytish
✓ [kyō] — ikki zarb. Kichik ょ oʻz zarbini olmaydi, u き ga qoʻshilib bitta tovush yasaydi.
✗ きって ni きて kabi, toʻxtashsiz aytish
✓ [kitte] — oʻrtada bir zarblik jimlik bor. きて "kel", きって "marka" — butunlay boshqa soʻzlar.
✗ Kichik ゃ ni katta や kabi yozish
✓ Kattaligi maʼno beradi: きゃ = "kya" (bitta zarb), きや = "ki-ya" (ikki zarb).
Mashq
1. か ga dakuten (゛) qoʻyilsa nima boʻladi?
Javob
が [ga]. Dakuten jarangsiz undoshni jaranglashtiradi: k → g.
2. きょう da nechta zarb (mora) bor?
Javob
Ikkita: kyo + o. Kichik ょ き ga qoʻshilib bitta tovush yasaydi va oʻz zarbini olmaydi.
3. きて va きって orasidagi farq nima?
Javob
きて [kite] — "kel", ikki zarb. きって [kitte] — "marka", uch zarb: oʻrtada bir zarblik jimlik bor.
4. Handakuten (゜) qaysi qatorga qoʻyiladi va nima beradi?
Javob
Faqat は-qatoriga, va p tovushini beradi: は → ぱ, ひ → ぴ, ふ → ぷ.
5. Yozayotganda [ji] tovushi uchun じ yoki ぢ — qaysi birini tanlaysiz?
Javob
Deyarli doim じ. ぢ juda kam uchraydi — faqat ち dan yasalgan soʻz qoʻshilganda. Shubhalansangiz じ yozing.
Kalit soʻzlar
- がっこう — maktab
- じかん — vaqt, soat
- みず — suv
- でんしゃ — poyezd
- きょう — bugun
- きって — pochta markasi
- ざっし — jurnal
- しんぶん — gazeta
- べんきょう — oʻqish, mashgʻulot
- とうきょう — Tokio
Esda qoladigan uch narsa
- Toʻrtta sozlagich: ゛ jaranglashtiradi, ゜ p beradi, kichik ゃゅょ qoʻshma tovush yasaydi, kichik っ undoshni ikkilantiradi.
- Qoʻshma tovush bitta zarb; kichik っ esa toʻliq bitta zarb — garchi u jimlik boʻlsa ham.
- Hiragana tugadi. PJ-7 dan katakana boshlanadi va u ancha oson kechadi.