PJ-11: On'yomi va kun'yomi — bitta belgi, ikkita oʻqilish
Nega bitta kanji bir necha xil oʻqiladi va qaysi oʻqilish qachon ishlaydi. Okurigana — hiragana dumi qanday qilib oʻqilishni koʻrsatadi.
PJ-11: On'yomi va kun'yomi — bitta belgi, ikkita oʻqilish
Oʻtgan darsda 日 belgisini "quyosh, kun" deb oʻrgandingiz va uni ひ deb oʻqidingiz. Keyin 日本人 soʻzida oʻsha belgi birdan に boʻlib chiqdi. Xato emas — qoida.
Bu yapon tilidagi eng koʻp savol tugʻdiradigan narsa, lekin uning sababi juda sodda va mantiqiy. Bugun shuni tushunasiz, va shundan keyin kanji oʻqilishi tasodifiy tuyulmay qoladi.
Bu darsda siz
- Nega bitta kanji ikki xil oʻqilishini bilasiz
- Qaysi oʻqilish qachon ishlashini taxmin qila olasiz
- Okurigana (送り仮名) nima ekanini va u nima uchun kerakligini tushunasiz
- Lugʻatda oʻqilishlar nega katakana va hiraganada berilishini bilasiz
1. Nega ikkita oʻqilish bor
Sabab tarixda. Kanji Yaponiyaga kelganda, yaponlar allaqachon oʻz tillarida gapirar edi. Ularda "togʻ" degan soʻz bor edi — やま. Xitoydan esa shu maʼnodagi belgi 山 keldi, va u bilan birga uning xitoycha talaffuzi — サン ga oʻxshash tovush.
Yaponlar ikkalasini ham saqlab qoldi:
ON'YOMI (音読み) — xitoycha
サン
Belgi bilan birga kelgan talaffuz. Lugʻatlarda odatda katakana bilan yoziladi.
KUN'YOMI (訓読み) — yaponcha
やま
Yaponlarning oʻz soʻzi, belgiga keyin biriktirilgan. Lugʻatlarda hiragana bilan yoziladi.
Oʻzbekchada ham shunga oʻxshash qatlam bor. Biz "suv" deymiz — oʻz soʻzimiz. Lekin ilmiy soʻzlarda arabcha-forscha oʻzak chiqadi: "obihayot", "obod". Bitta tushuncha, ikki xil kelib chiqish, ikki xil uslub. Yapon tilida bu farq yozuvda ham koʻrinadi va ancha tizimliroq ishlaydi.
2. Qaysi biri qachon? — bitta ishonchli qoida
Qoida: kanji boshqa kanji bilan yopishgan boʻlsa — on'yomi. Kanji yolgʻiz tursa yoki hiragana dumi bilan kelsa — kun'yomi.
| Soʻz | Oʻqilishi | Qaysi | Nega |
|---|---|---|---|
| 山 | yama | KUN | yolgʻiz turibdi |
| 火山 | kazan | ON | ikki kanji yopishgan — vulqon |
| 人 | hito | KUN | yolgʻiz — odam |
| 日本人 | nihonjin | ON | uch kanji yopishgan |
| 水 | mizu | KUN | yolgʻiz — suv |
| 水曜日 | suiyōbi | ON | yopishgan — chorshanba |
| 見る | miru | KUN | hiragana dumi bor — koʻrmoq |
Bu qoida taxmin beradi, kafolat emas. Istisnolar bor va ular kam emas. Lekin qoida sizni koʻpincha toʻgʻri javobga olib boradi, va bu boshlovchi uchun juda katta yordam. Qolgan hollarda esa furigana bor — shuning uchun bu kursda hech qachon taxminga tayanib qolmaysiz.
3. Okurigana — hiragana dumi bejiz emas
Okurigana (送り仮名) — kanjidan keyin keladigan hiragana. U ikkita ish qiladi va ikkalasi ham muhim.
- Oʻqilishni koʻrsatadi. Dum bor — demak kun'yomi. Bu birinchi signal.
- Tuslanishni tashiydi. Feʼl va sifat oʻzgarganda kanji qimirlamaydi, faqat dum oʻzgaradi.
| Shakl | Kanji | Dum | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| 見る | 見 | る | koʻrmoq |
| 見ます | 見 | ます | koʻraman (hurmat) |
| 見ました | 見 | ました | koʻrdim |
Oʻzbek tili bilan taqqoslash aynan mos tushadi. Oʻzbekchada ham oʻzak qimirlamaydi, faqat qoʻshimcha almashadi: koʻr-moq, koʻr-di, koʻr-adi. Yapon tilida oʻzak kanjida, qoʻshimcha esa hiraganada yoziladi. Yaʼni yozuvning oʻzi oʻzak va qoʻshimchani ajratib turadi — oʻzbekchada bu farq koʻrinmaydi.
4. Nechta oʻqilish boʻlishi mumkin?
Koʻpchilik kanjida bitta on va bitta kun boʻladi. Baʼzilarida bir nechta. Ayrimlarida esa faqat bittasi bor.
日本の本
nihon no hon
Yaponiyaning kitobi
Bitta gapda 本 ikki marta, ikkalasida ham ホン. Birinchisi "asos" maʼnosida (日本 — quyosh asosi), ikkinchisi "kitob".
大きい山
ōkii yama
katta togʻ
Ikkalasi ham kun'yomi: 大 da hiragana dumi bor, 山 esa yolgʻiz turibdi.
5. Lugʻatda qanday koʻrinadi
Yapon lugʻatlarida bitta shartli belgi bor va uni bilib qoʻygan maʼqul: on'yomi katakana bilan, kun'yomi hiragana bilan yoziladi. Bu — oʻqilish emas, turini koʻrsatadigan shartli belgi. Haqiqiy matnda ikkalasi ham hiraganada furigana boʻlib chiqadi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ "Har bir kanjining barcha oʻqilishlarini yodlash kerak"
✓ Oʻqilishni alohida emas, soʻz ichida yodlang. 日本 ni butun soʻz sifatida bilsangiz, 日 ning oʻqilishi oʻz-oʻzidan kelib chiqadi.
✗ Okurigana ni "keraksiz qoʻshimcha" deb tashlab ketish
✓ Dum oʻqilishni va tuslanishni tashiydi. 見 yolgʻiz — noaniq; 見る — aniq feʼl.
✗ Lugʻatdagi katakanani "bu katakana bilan yoziladi" deb tushunish
✓ Bu faqat shartli belgi: katakana = on'yomi. Haqiqiy matnda furigana doim hiraganada boʻladi.
Mashq
1. 火山 soʻzida qaysi oʻqilish ishlagan va nega?
Javob
On'yomi, chunki ikkita kanji bir-biriga yopishgan. Maʼnosi — vulqon (olov + togʻ).
2. Nega 山 yolgʻiz turganda «やま» oʻqiladi?
Javob
Yolgʻiz turgan kanji odatda kun'yomi — yaponlarning oʻz soʻzi bilan oʻqiladi. やま — yaponcha "togʻ" soʻzi, belgidan ancha oldin mavjud boʻlgan.
3. Okurigana ikkita nima ish qiladi?
Javob
Birinchidan, kun'yomi ekanini koʻrsatadi. Ikkinchidan, tuslanishni tashiydi — kanji qimirlamaydi, faqat dum oʻzgaradi: 見る → 見ます → 見ました.
4. Lugʻatda oʻqilish katakanada berilgan boʻlsa, bu nimani bildiradi?
Javob
Bu on'yomi — xitoychadan kelgan oʻqilish. Bu shartli belgi, xolos: haqiqiy matnda furigana hiraganada yoziladi.
5. 日 belgisi 日本人 da nega «ひ» emas?
Javob
Chunki u boshqa kanjilar bilan yopishgan — demak on'yomi ishlaydi. Yolgʻiz turganda esa kun'yomi «ひ» boʻlardi.
Kalit soʻzlar
- 音読み — on'yomi, xitoycha oʻqilish
- 訓読み — kun'yomi, yaponcha oʻqilish
- 送り仮名 — okurigana
- 火山 — vulqon
- 日本 — Yaponiya
- 日本人 — yapon (millat)
- 本 — kitob
- 見る — koʻrmoq
- 大きい — katta
- 水曜日 — chorshanba
Esda qoladigan uch narsa
- Ikki oʻqilish — ikki qatlam: on xitoychadan kelgan, kun yaponlarning oʻz soʻzi.
- Qoida: kanji + kanji → on, yolgʻiz yoki kana dumi bilan → kun.
- Oʻqilishni alohida emas, soʻz ichida yodlang — shunda istisnolar ham oʻz-oʻzidan yodda qoladi.