PJ-12: Sonlar 一〜百, sana, yosh va birinchi sanoq soʻzlari
Yaponcha sonlar va ularning tovush oʻzgarishlari, oy va kun nomlari, hafta kunlari hamda yosh. Yozuv blokining oxirgi darsi.
PJ-12: Sonlar 一〜百, sana, yosh va birinchi sanoq soʻzlari
Yozuv blokining oxirgi darsi — va darrov foyda beradigani. Sonlar narxda, soatda, sanada va yoshda uchraydi: Yaponiyada bir kun yurgan odam ularni yuz marta koʻradi.
Tizimi oʻzbekchadan ham oddiy: 11 dan 99 gacha hamma son qoʻshish va koʻpaytirish bilan yasaladi. Lekin bitta ogohlantirish bor: baʼzi sonlarning ikkita oʻqilishi bor, va qaysi birini tanlash keyingi soʻzga bogʻliq. Bugun shu tuzoqlarni birma-bir belgilab chiqamiz.
Bu darsda siz
- 1 dan 100 gacha sanaysiz va yozasiz
- 4, 7, 9 sonlarining ikkita oʻqilishi qachon ishlatilishini bilasiz
- Oy nomlari va kun sanalarini oʻqiysiz — shu jumladan istisnolarni
- Hafta kunlarini va yoshni aytasiz
1. Birdan oʻngacha
| Son | Kanji | Oʻqilishi | Ikkinchi shakli |
|---|---|---|---|
| 1 | 一 | いち | — |
| 2 | 二 | に | — |
| 3 | 三 | さん | — |
| 4 | 四 | よん | し — ehtiyot boʻling |
| 5 | 五 | ご | — |
| 6 | 六 | ろく | — |
| 7 | 七 | なな | しち — ehtiyot boʻling |
| 8 | 八 | はち | — |
| 9 | 九 | きゅう | く — ehtiyot boʻling |
| 10 | 十 | じゅう | — |
Uchta sonning ikkita oʻqilishi bor: 4, 7 va 9. Yolgʻiz sanaganda odatda よん · なな · きゅう ishlatiladi — ular aniqroq eshitiladi. Sana va soatda esa koʻpincha し · しち · く chiqadi. Har bir holatni oʻz oʻrnida koʻrasiz; bu darsda eng muhimlarini belgilab qoʻyamiz.
2. 11 dan 99 gacha — faqat qoʻshish va koʻpaytirish
Bu yerda yapon tili saxiy: yangi soʻz yodlash kerak emas.
| Son | Tuzilishi | Kanji | Oʻqilishi |
|---|---|---|---|
| 11 | 10 + 1 | 十一 | じゅういち |
| 15 | 10 + 5 | 十五 | じゅうご |
| 20 | 2 × 10 | 二十 | にじゅう |
| 34 | 3 × 10 + 4 | 三十四 | さんじゅうよん |
| 68 | 6 × 10 + 8 | 六十八 | ろくじゅうはち |
| 99 | 9 × 10 + 9 | 九十九 | きゅうじゅうきゅう |
Oʻzbekchadan ham tartibliroq. Bizda "oʻn bir", "yigirma", "oʻttiz" — har biri alohida soʻz. Yapon tilida esa 20 shunchaki "ikki oʻn", 34 esa "uch oʻn toʻrt".
3. Yuz, ming va tovush oʻzgarishlari
Yuzdan yuqorida bitta tuzoq bor: baʼzi birikmalarda tovush oʻzgaradi. Bu tartibsizlik emas — talaffuzni yengillashtiradigan tabiiy hodisa. Ularni yodlab qoʻygan maʼqul: narxlarda doim uchraydi.
| Son | Kutilgan | Haqiqiy | Nima oʻzgardi |
|---|---|---|---|
| 100 | — | ひゃく | asosiy shakl |
| 300 | さんひゃく | さんびゃく | ひ → び |
| 600 | ろくひゃく | ろっぴゃく | ひ → ぴ, oldida っ |
| 800 | はちひゃく | はっぴゃく | ひ → ぴ, oldida っ |
| 1000 | — | せん | asosiy shakl |
| 3000 | さんせん | さんぜん | せ → ぜ |
| 8000 | はちせん | はっせん | oldida っ |
| 10 000 | まん | いちまん | doim いち bilan |
10 000 ni eslab qoling: u «まん» emas, doim いちまん.
4. Oy nomlari — 〜月
Oylar oddiy: son + 月, alohida nom yoʻq — "yanvar" shunchaki "birinchi oy". Lekin uchta oyda majburiy oʻqilish bor.
| Oy | Kanji | Oʻqilishi | Diqqat |
|---|---|---|---|
| yanvar | 一月 | いちがつ | — |
| aprel | 四月 | しがつ | よんがつ EMAS |
| iyul | 七月 | しちがつ | ななかつ EMAS |
| sentabr | 九月 | くがつ | きゅうがつ EMAS |
| oktabr | 十月 | じゅうがつ | — |
Aynan shu uchtasi — 4, 7, 9 — muammo tugʻdiradi. Oylarda ular し · しち · く shaklini majburan oladi: «よんがつ» deb aytsangiz, yaponcha eshitilmaydi.
5. Kun sanalari — darsdagi eng qiyin jadval
Rostini aytamiz: oyning birinchi oʻn kuni butunlay istisno — ular qadimgi yaponcha sanoqdan yasalgan va yodlash kerak. 11-kundan boshlab esa hammasi qoidaga qaytadi.
| Kun | Kanji | Oʻqilishi | Kun | Kanji | Oʻqilishi |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 一日 | ついたち | 6 | 六日 | むいか |
| 2 | 二日 | ふつか | 7 | 七日 | なのか |
| 3 | 三日 | みっか | 8 | 八日 | ようか |
| 4 | 四日 | よっか | 9 | 九日 | ここのか |
| 5 | 五日 | いつか | 10 | 十日 | とおか |
11-kundan keyin qoida qaytadi: son + 日. Lekin uchta istisno qoladi — yuqoridagi jadvaldan meros:
| Kun | Oʻqilishi | Izoh |
|---|---|---|
| 11 | じゅういちにち | qoidaga toʻliq mos |
| 14 | じゅうよっか | istisno — よっか saqlanadi |
| 20 | はつか | istisno — mutlaqo alohida soʻz |
| 24 | にじゅうよっか | istisno — yana よっか |
| 30 | さんじゅうにち | qoidaga mos |
Qanday yodlash kerak. Jadval sifatida emas, ovoz chiqarib: ついたち・ふつか・みっか・よっか・いつか・むいか・なのか・ようか・ここのか・ とおか. Ular bir ritmga tushadi va qoʻshiqdek yodda qoladi. Keyin faqat uchtasini qoʻshasiz: 14 · 20 · 24.
6. Hafta kunlari va yosh
Hafta kunlari chiroyli tizimga ega: tabiat unsuri + 曜日.
| Kun | Kanji | Oʻqilishi | Unsur |
|---|---|---|---|
| dushanba | 月曜日 | げつようび | oy |
| seshanba | 火曜日 | かようび | olov |
| chorshanba | 水曜日 | すいようび | suv |
| payshanba | 木曜日 | もくようび | daraxt |
| juma | 金曜日 | きんようび | oltin |
| shanba | 土曜日 | どようび | tuproq |
| yakshanba | 日曜日 | にちようび | quyosh |
Yosh — son + 歳. Uchta joyda tovush oʻzgaradi, bittasida esa butunlay boshqa soʻz chiqadi:
| Yosh | Oʻqilishi | Izoh |
|---|---|---|
| 1 | いっさい | いちさい emas |
| 8 | はっさい | はちさい emas |
| 10 | じゅっさい | じっさい ham toʻgʻri |
| 20 | はたち | butunlay alohida soʻz |
| 15 | じゅうごさい | qoidaga mos |
四月二十日、月曜日
shigatsu hatsuka, getsuyōbi
20-aprel, dushanba
Ikkita istisno bitta sanada: 四月 (よんがつ emas) va 二十日 (にじゅうにち emas). Yapon sanalari yozilishida ham katta boʻlakdan kichigiga qarab boradi: yil → oy → kun.
私は十五歳です
watashi wa jūgosai desu
Men oʻn besh yoshdaman.
15 qoidaga toʻliq mos: じゅう + ご + さい. Faqat 1, 8, 10 va 20 da oʻzgarish bor.
7. Sanoq soʻzlari — qisqacha ogohlantirish
Narsani sanash uchun sonning oʻzi yetmaydi: son bilan narsa orasiga sanoq soʻzi qoʻyiladi va u narsaning turiga qarab oʻzgaradi. Odam uchun 人, yassi narsa uchun 枚.
Oʻzbekchada ham bu bor — "bir bosh qoʻy", "uch nafar odam". Farqi shuki, oʻzbekchada bu ixtiyoriy, yapon tilida majburiy. Toʻliq tizimni PJ-43 da koʻramiz; hozircha 一人 va 二人 ni yodlab qoʻying.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ Aprelni «よんがつ» deb aytish
✓ しがつ. Oylarda 4, 7, 9 majburan し · しち · く shaklini oladi — bu tanlov emas.
✗ Oyning 20-kunini «にじゅうにち» deb aytish
✓ はつか — butunlay alohida soʻz. Xuddi shunday 14 va 24 da ham よっか saqlanadi.
✗ 10 000 ni «まん» deb aytish
✓ いちまん — doim いち bilan. «まん» yolgʻiz ishlatilmaydi.
Mashq
1. 三十四 — bu qaysi son va qanday yasalgan?
Javob
34 — 3 × 10 + 4. Yaponchada 11 dan 99 gacha hamma son shu tarzda qoʻshish va koʻpaytirish bilan yasaladi.
2. Aprel oyi qanday oʻqiladi?
Javob
しがつ (四月). «よんがつ» notoʻgʻri — oylarda 4 majburan «し» boʻladi.
3. Oyning 20-kuni qanday aytiladi?
Javob
はつか. Bu — qoidaga boʻysunmaydigan alohida soʻz, xuddi 14 (じゅうよっか) va 24 (にじゅうよっか) kabi.
4. Payshanba kuni qaysi unsur bilan bogʻliq?
Javob
Daraxt — 木曜日. Hafta kunlari tabiat unsurlaridan yasalgan: oy, olov, suv, daraxt, oltin, tuproq, quyosh.
5. Yigirma yosh qanday aytiladi?
Javob
はたち — «にじゅっさい» emas. Bu butunlay alohida soʻz va Yaponiyada muhim yosh sanaladi.
Kalit soʻzlar
- 一 · 二 · 三 — 1, 2, 3
- 四 · 七 · 九 — ikkinchi shakli し · しち · く
- 十 · 百 · 千 — 10, 100, 1000
- 一万 — 10 000
- 四月 — aprel
- 二十日 — oyning 20-kuni
- 曜日 — hafta kuni
- 歳 — yosh (sanoq soʻzi)
- 二十歳 — yigirma yosh
- 一人 · 二人 — bir kishi, ikki kishi
Esda qoladigan uch narsa
- 11 dan 99 gacha yangi soʻz yoʻq — faqat qoʻshish va koʻpaytirish.
- Muammo doim 4, 7 va 9 da: oylarda ular majburan し · しち · く boʻladi.
- Oyning birinchi oʻn kuni butunlay istisno, ustiga 14 · 20 · 24 qoʻshiladi. Yozuv bloki tugadi — PJ-13 dan grammatika boshlanadi.