PJ-69: Keigo 2: 尊敬語 — お〜になる va maxsus feʼllar
Suhbatdoshni koʻtaradigan tarmoq. Uchta yoʻli bor, va beshta maxsus feʼlning ます shakli istisno: いらっしゃいます, «いらっしゃります» emas.
PJ-69: Keigo 2: 尊敬語 — お〜になる va maxsus feʼllar
Kecha siz uch tarmoqni koʻrdingiz. Bugun birinchisini ochamiz: 尊敬語 — suhbatdoshning ishini koʻtaradigan shakl.
Bitta qoidani takrorlab qoʻyamiz, chunki u yerda butun dars turibdi: bu shakl hech qachon oʻzingiz haqingizda ishlatilmaydi. U faqat boshqa odamning ishiga qoʻyiladi.
Bu darsda siz
- Uchta yasash yoʻlini oʻrganasiz
- Beshta maxsus feʼlni yodlab olasiz
- Ularning ます shaklidagi istisnoni bilib olasiz
- Qaysi yoʻl qachon ishlatilishini tushunasiz
1. Birinchi yoʻl: maxsus feʼllar
Eng koʻp ishlatiladigan feʼllarning oʻz 尊敬語 soʻzi bor. Bular yodlanadi — qoida yoʻq.
| Oddiy feʼl | 尊敬語 | ます shakli | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| いる · 行く · 来る | いらっしゃる | いらっしゃいます | boʻlmoq, bormoq, kelmoq |
| 食べる · 飲む | 召し上がる | 召し上がります | yemoq, ichmoq |
| 言う | おっしゃる | おっしゃいます | aytmoq |
| する | なさる | なさいます | qilmoq |
| 見る | ご覧になる | ご覧になります | koʻrmoq |
| 知っている | ご存じだ | ご存じです | bilmoq |
| くれる | くださる | くださいます | bermoq (menga) |
⚠️ Beshta feʼlning ます shakli istisno.
いらっしゃる, なさる, おっしゃる, くださる va ござる —
bularda り → い boʻladi:
いらっしゃいます, なさいます,
おっしゃいます, くださいます, ございます.
Oddiy qoida boʻyicha «いらっしゃります» chiqardi —
lekin bunday shakl yoʻq. Butun keigo blokidagi eng
koʻp qilinadigan xato shu.
ください — endi tushunarli boʻldi. PJ-32 dan beri siz 待ってください deb yozasiz. U aslida くださる ning buyruq shakli — yaʼni PJ-67 dagi 命令形. Shuning uchun u くださり emas, ください. Uch dars bir joyda uchrashdi.
先生は何とおっしゃいましたか。
Oʻqituvchi nima dedilar?
おっしゃいます — り emas. Beshta istisnodan biri.
Oʻzbekchada ham alohida hurmat soʻzlari bor. «Vafot etdilar» — «oʻldi» emas; «tashrif buyurdilar» — «keldi» emas; «marhamat qildilar» — «berdi» emas. Bu soʻzlarni siz qoidadan yasamaysiz, ularni yodlaysiz. Yaponcha 尊敬語 feʼllari ham xuddi shunday ishlaydi — shuning uchun ularni grammatika deb emas, lugʻat deb oʻrganing.
2. Ikkinchi yoʻl: お + ます-oʻzak + になる
Maxsus feʼli yoʻq feʼllar uchun mahsuldor qolip bor: お + ます-oʻzagi + になる.
| Feʼl | ます-oʻzagi | 尊敬語 |
|---|---|---|
| 読む | 読み | お読みになる |
| 書く | 書き | お書きになる |
| 待つ | 待ち | お待ちになる |
| 使う | 使い | お使いになる |
| 出かける | 出かけ | お出かけになる |
ます-oʻzagi tanish narsa. PJ-20 da siz uni 読みます da koʻrgansiz, PJ-39 da 読みたい da, PJ-67 da 読みなさい da. Bugun toʻrtinchi marta. Yaʼni bu ham yangi oʻzak emas.
Maxsus feʼli bor feʼllarga bu qolip qoʻyilmaydi. «お行きになる» va «お食べになる» — notabiiy. Ular uchun いらっしゃる va 召し上がる bor. Shuningdek する va 来る ham お-qolipini olmaydi.
Bu qolipning qulayligi shundaki, u deyarli har qanday feʼlga qoʻyiladi — yodlash kerak emas, yasash kifoya. Shuning uchun maxsus feʼlni eslay olmasangiz, お〜になる sizni qutqaradi. Yagona shart — feʼlning maxsus 尊敬語 soʻzi boʻlmasligi kerak.
3. Uchinchi yoʻl: passiv shakl
PJ-63 dagi passiv shakl yengil hurmat sifatida ham ishlaydi — va bu keigoning eng oson darajasi.
社長はもう帰られました。
Direktor allaqachon ketdilar.
Bu passiv emas — hurmat. Kontekst ajratadi: direktor «qaytarilmaydi».
Oʻzbekchada ham uch daraja bor — va siz ularni sezasiz. «Keldi» → «keldilar» → «tashrif buyurdilar». Birinchisi betaraf, ikkinchisi qoʻshimcha bilan hurmat, uchinchisi esa butunlay boshqa soʻz. Yaponcha ham aynan shu uch pogʻonani yuradi: qoʻshimcha (passiv) → qolip (お〜になる) → alohida soʻz (いらっしゃる). Shuning uchun bu tizim sizga notanish emas — faqat u yaponchada ancha keng ishlatiladi.
こちらの本をご覧になりますか。
Bu kitobni koʻrasizmi?
Doʻkonda eng koʻp eshitiladigan gaplardan biri.
Nega uch xil yoʻl bor? Chunki hurmat ham darajalanadi. Oʻzbekchada siz «keldi» va «keldilar» orasida tanlaysiz, lekin uchinchi pogʻona — «tashrif buyurdilar» — faqat rasmiy joyda chiqadi. Yaponcha ham shunday: passiv shakl ish joyida kundalik, お〜になる xizmat koʻrsatishda, maxsus feʼllar esa mijoz va marosim uchun. Yaʼni siz bitta narsani emas, bitta zinapoyani oʻrganyapsiz.
Yana bir amaliy joyi bor: bu qolip savolda juda koʻp ishlatiladi. Doʻkonda xodim sizga hech qachon «qilasizmi?» demaydi — u «qilasizmi» ni koʻtarib beradi. Shuning uchun Yaponiyada birinchi kuningizdayoq siz bu shaklni eshitasiz, garchi oʻzingiz aytmasangiz ham. Va aynan shu sababdan uni tanish har kuni kerak boʻladi.
4. Otlar va sifatlarga お / ご
Suhbatdoshga tegishli narsalarga ham hurmat qoʻshiladi: yaponcha soʻzga お, xitoycha soʻzga ご.
| お + yaponcha | ご + xitoycha |
|---|---|
| お名前 — ismingiz | ご家族 — oilangiz |
| お電話 — telefoningiz | ご住所 — manzilingiz |
| お時間 — vaqtingiz | ご意見 — fikringiz |
Qoida 100% emas, lekin 90% ishlaydi. Soʻzning oʻqilishi kun boʻlsa — お; on boʻlsa — ご. PJ-11 dagi ikki oʻqilish shu yerda ishga tushdi. Istisnolar bor (お電話, お茶), lekin ularni alohida yodlash osonroq.
Bu uch yoʻl bir gapda aralashtirilmaydi. Agar mijoz bilan gapirayotgan boʻlsangiz, butun gap bir darajada turishi kerak — bittasi maxsus feʼl, ikkinchisi passiv shakl boʻlsa, gap notekis eshitiladi. Yapon xizmat koʻrsatish tilida bu eng koʻp seziladigan xato, chunki u odamning tajribasizligini darrov koʻrsatib qoʻyadi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ いらっしゃります
✓ いらっしゃいます — beshta istisno feʼlda り → い.
✗ 私はお読みになります
✓ 私は読みます — 尊敬語 oʻzingizga ishlatilmaydi.
✗ お行きになる
✓ いらっしゃる — maxsus feʼli bor feʼlga お-qolipi qoʻyilmaydi.
✗ ご名前
✓ お名前 — 名前 kun-oʻqilish, demak お.
Mashq
1. いらっしゃる ning ます shakli qanday?
Javob
いらっしゃいます — り emas, い. Bu istisno.
2. 読む ni お〜になる qolipiga qoʻying.
Javob
お読みになる — ます-oʻzagi 読み.
3. «Mijoz yeyayaptilar» ni yozing.
Javob
お客さまが召し上がります.
4. ご家族 nega ご oladi, お emas?
Javob
Chunki 家族 — on-oʻqilish (xitoycha soʻz). Kun-oʻqilishga お qoʻyiladi.
5. Keigoning eng oson darajasi qaysi?
Javob
Passiv shakl — 読まれる, 帰られる. Siz uni PJ-63 dan beri yasay olasiz.
Kalit soʻzlar
- いらっしゃる — boʻlmoq, bormoq, kelmoq (尊敬語)
- 召し上がる — yemoq, ichmoq
- おっしゃる — aytmoq
- なさる — qilmoq
- くださる — bermoq (menga)
- ご覧になる — koʻrmoq
- ご存じだ — bilmoq
- お〜になる — mahsuldor 尊敬語 qolipi
- 社長 — kompaniya direktori
- お客さま — mijoz
Esda qoladigan uch narsa
- Uch yoʻl: maxsus feʼl > お〜になる > passiv shakl.
- Beshta istisno feʼlda り → い: いらっしゃいます.
- Hech qachon oʻzingiz haqingizda.