PJ-68: Keigo 1: nega hurmat tili bor va uch tarmogʻi qanday ishlaydi
Keigo — muloyimlik emas, MAVQE. Uch tarmoq bor va ular bir-birini almashtirmaydi: biri suhbatdoshni koʻtaradi, biri meni pasaytiradi, biri esa butun gapga kiyim beradi.
PJ-68: Keigo 1: nega hurmat tili bor
Bir narsani boshda aytib qoʻyish kerak, chunki u butun blokni tushunarli qiladi:
Keigo — muloyimlik emas. Keigo — mavqe.
Siz です・ます ni PJ-13 dan beri ishlatasiz va u muloyimlik edi: siz odamga hurmat bilan gapirasiz. Keigo esa boshqa ish qiladi — u kim yuqorida, kim pastda ekanini har bir feʼlda koʻrsatadi. Shuning uchun uni «juda muloyim yaponcha» deb tushunish notoʻgʻri.
Bu darsda siz
- Keigoning uch tarmogʻini ajratasiz
- Har biri kimni koʻtarishini bilib olasiz
- Eng katta xatoni — oʻzingizga hurmat qoʻshishni — koʻrasiz
- Keigo qayerda majburiy, qayerda ortiqcha ekanini tushunasiz
1. Uch tarmoq
| Tarmoq | Nima qiladi | Kimning ishi haqida | Misol |
|---|---|---|---|
| 尊敬語 | suhbatdoshni koʻtaradi | uning ishi | 召し上がる (yemoq) |
| 謙譲語 | meni pasaytiradi | mening ishim | いただく (yemoq) |
| 丁寧語 | gapga kiyim beradi | kimning ishi boʻlsa ham | 食べます |
Uchalasi ham «yemoq» degani. Farq maʼnoda emas, kim yuqorida turishida. Mijoz yeyayotgan boʻlsa — 召し上がる. Men yeyayotgan boʻlsam — いただく. Bu ikkisi almashsa, gap buziladi va u grammatik xato emas, ijtimoiy xato boʻladi.
2. Eng katta xato
✗ OʻZINGIZGA HURMAT
私が召し上がります。
«Men marhamat qilib yeyman» — kulgili eshitiladi.
✗ MIJOZNI PASAYTIRISH
お客さまがいただきます。
«Mijoz kamtarlik bilan oladi» — haqorat.
Qoida bitta va u istisnosiz. 尊敬語 — hech qachon oʻzingiz haqingizda. 謙譲語 — hech qachon suhbatdosh haqida. Shu ikki qoidani bilsangiz, keigo xatolaringizning yarmi yoʻqoladi.
Bu ikki qoidani bir marta yodlab qoʻysangiz, keigo xatolaringizning yarmi yoʻqoladi. Qolgan yarmi esa shakllarni yodlashdan iborat, va u faqat vaqt masalasi. Yaʼni bu blokdagi qiyinchilik xotira emas, nuqtai nazar: har gapda «bu kimning ishi?» degan savolni berishga oʻrganish kerak.
3. Nega yaponchada bu bor
Sabab PJ-60 da aytilgan edi va PJ-72 da toʻliq ochiladi: yapon tili odamlarni 内 (ichkaridagilar — men, oilam, ishxonam) va 外 (tashqaridagilar — mijoz, begona, boshqa kompaniya) ga boʻladi.
Va mana eng gʻalati qismi: siz oʻz boshligʻingizni ham pasaytirasiz — agar u haqida tashqi odamga gapirsangiz. Ishxonada 部長はいらっしゃいます deysiz; telefonda mijozga esa 部長はおりません deysiz. Bitta odam, ikki xil shakl — chunki chegara siljidi.
Oʻzbekchada ham hurmat grammatikada bor — lekin boshqacha. «Keldi» va «keldilar», «aytdilar» — siz koʻplik qoʻshimchasi bilan odamni koʻtarasiz, va bu keigoning 尊敬語 tarmogʻiga toʻgʻri keladi. «Siz» va «sen» ham shu. Farq ikkitada: (1) oʻzbekchada oʻzini pasaytiradigan tarmoq deyarli yoʻq; (2) oʻzbekchada siz bir daraja tanlab, butun suhbatni shunda olib borasiz — yaponchada esa daraja har bir feʼlda qaytadan tanlanadi, chunki u kimning ishi ekaniga bogʻliq.
お客さまが召し上がります。
Mijoz yeydilar.
Uning ishi — 尊敬語.
私がいただきます。
Men olaman.
Mening ishim — 謙譲語. Ikkala gapda ham feʼl «yemoq».
Oʻzbekchada ham «marhamat qiling» va «ijozat bering» bir tomonga qaramaydi. Birinchisi suhbatdoshni koʻtaradi, ikkinchisi oʻzingizni pasaytiradi — va siz ularni hech qachon almashtirmaysiz. Yaponchada shu farq butun bir tizimga aylangan: har bir koʻp ishlatiladigan feʼlning ikkita hurmat shakli bor, va qaysi birini tanlash kimning ishi ekaniga bogʻliq. Yaʼni tushuncha sizda bor — faqat u yerda u ancha kengroq.
4. Qayerda majburiy, qayerda ortiqcha
Talaba sifatida sizga 丁寧語 yetadi. Ustoz bilan です・ます — bu toʻliq toʻgʻri va hech kim sizdan koʻproq kutmaydi. Keigo ish joyida, doʻkonda va rasmiy joyda kerak boʻladi. Shuning uchun uni tanish uchun oʻrganing, har kuni ishlatish uchun emas.
Va oxirgi bir izoh: keigoni bilmasdan ham Yaponiyada yashash mumkin. Chet elliklardan uni hech kim talab qilmaydi, va です・ます bilan gapiradigan odamga hech kim eʼtiroz bildirmaydi. Lekin keigoni tushunmasdan yashash qiyin — chunki doʻkonda, poyezdda va telefonda sizga aynan shu tilda murojaat qilishadi. Shuning uchun bu blokning maqsadi gapirish emas, eshitganini tushunish.
5. Blokning xaritasi
Keigo toʻrtta darsdan iborat, va ular bir-birining ustiga quriladi:
- PJ-68 (bugun) — uch tarmoq va ularning mantigʻi
- PJ-69 — 尊敬語: suhbatdoshni koʻtarish
- PJ-70 — 謙譲語: oʻzini pasaytirish
- PJ-71 — 丁寧語 va doʻkondagi yapon tili
お客さまが来られました。→ お客さまがいらっしゃいました。
Mijoz keldilar.
Birinchisi ham hurmat (PJ-63 dagi passiv shakli!), ikkinchisi esa toʻliq 尊敬語. Ikkalasi ham toʻgʻri — ikkinchisi kuchliroq.
Passiv shakl hurmat sifatida — tanish narsa. Oʻzbekchada ham «aytildi», «koʻrsatildi» degan shakllar rasmiy nutqda odamni nomlamaslik uchun ishlatiladi. Yaponchada esa PJ-63 dagi 受身形 toʻgʻridan-toʻgʻri yengil hurmat shakli boʻlib ham xizmat qiladi: 読まれる, 行かれる. Bu keigoning eng oson darajasi va uni siz allaqachon yasay olasiz.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 私が召し上がります
✓ 私がいただきます — 尊敬語 oʻzingizga ishlatilmaydi.
✗ お客さまがいただきます
✓ お客さまが召し上がります — 謙譲語 suhbatdoshga ishlatilmaydi.
✗ Keigo = «juda muloyim yaponcha»
✓ Keigo = mavqe. U kim yuqorida ekanini koʻrsatadi, muloyimlikni emas.
✗ Ustoz bilan har doim keigo kerak
✓ Talaba uchun です・ます yetadi. Keigo ish joyida va doʻkonda kerak.
Mashq
1. Keigoning uch tarmogʻini ayting.
Javob
尊敬語 (koʻtaradi), 謙譲語 (pasaytiradi), 丁寧語 (kiyim beradi).
2. Mijoz yeyayapti. Qaysi feʼl?
Javob
召し上がる — 尊敬語, chunki bu uning ishi.
3. Men yeyayapman. Qaysi feʼl?
Javob
いただく — 謙譲語, chunki bu mening ishim.
4. Nega oʻz boshligʻingizni mijozga gapirganda pasaytirasiz?
Javob
Chunki u sizning 内 ingizda — mijoz esa 外. Chegara siljigan.
5. Talaba sifatida ustoz bilan qaysi daraja yetadi?
Javob
丁寧語 — です・ます. Bu toʻliq toʻgʻri va hech kim koʻproq kutmaydi.
Kalit soʻzlar
- 敬語 — hurmat tili
- 尊敬語 — koʻtaruvchi tarmoq
- 謙譲語 — pasaytiruvchi tarmoq
- 丁寧語 — です・ます
- 内 / 外 — ichki / tashqi guruh
- お客さま — mijoz
- 部長 — boʻlim boshligʻi
- 召し上がる — yemoq (尊敬語)
- いただく — olmoq, yemoq (謙譲語)
- アルバイト — yarim kunlik ish
Esda qoladigan uch narsa
- Keigo — mavqe, muloyimlik emas.
- 尊敬語 oʻzingizga, 謙譲語 suhbatdoshga hech qachon.
- Talaba uchun です・ます yetadi.