PJ-72: うちとそと — ichki va tashqi guruh
Keigo blokining kaliti. Yapon tili odamlarni ikki doiraga boʻladi, va chegara suhbatdoshga qarab SILJIYDI — shuning uchun otangiz ikki xil ataladi.
PJ-72: 内と外 — ichki va tashqi guruh
Uch dars davomida siz shakllarni oʻrgandingiz. Bugun ularni boshqarib turgan mantiqni koʻrasiz — va u keigoning yarmini oʻz-oʻzidan tushuntirib beradi.
Yapon tili odamlarni ikkiga boʻladi:
内 — ICHKARI
Men, oilam, sinfim, ishxonam.
Ularni pasaytiraman.
外 — TASHQARI
Mijoz, begona, boshqa kompaniya.
Ularni koʻtaraman.
Bu darsda siz
- Chegara qayerda turishini bilib olasiz
- Chegaraning siljishini koʻrasiz
- Oila aʼzolarining ikki xil nomini oʻrganasiz
- Nega boshligʻingizni pasaytirishingizni tushunasiz
1. Oila: ikki xil nom
Eng koʻrinadigan joyi — oila aʼzolari. Yapon tilida har biri uchun ikkita soʻz bor: biri oʻz oilangiz uchun, biri boshqaning oilasi uchun.
| Kim | MENING (内) | SIZNING (外) |
|---|---|---|
| ota | 父 | お父さん |
| ona | 母 | お母さん |
| aka | 兄 | お兄さん |
| opa | 姉 | お姉さん |
| uka | 弟 | 弟さん |
| singil | 妹 | 妹さん |
Va mana eng gʻalati qismi: uyda oʻz otangizga murojaat qilganda siz お父さん deysiz. Lekin tashqaridagi odamga u haqida gapirganda 父 deysiz. Bitta odam, ikki nom — chunki tinglovchi oʻzgargan.
Oʻzbekchada ham ikki shakl bor — lekin ular bunday ishlamaydi. «Dadam» va «otangiz» — farq egalikda, hurmatda emas. Va eng muhimi: oʻzbek tilida siz oʻz otangizni begonaga gapirganda hech qachon pasaytirmaysiz. «Dadam keldilar» deysiz, va bu toʻliq tabiiy. Yaponchada esa aynan shu holatda hurmat olib tashlanadi: 父が参りました. Bu — butun kursdagi eng begona qoida, va u oddiy sababdan kelib chiqadi: yaponchada hurmat odamga emas, chegaraga beriladi.
Bu jadvalning chap ustuni — oʻzingiz haqingizda gapirganda ishlatiladigan soʻzlar — birinchi qarashda qoʻpol tuyuladi. «Otam» oʻrniga quruq 父 deyish oʻzbek quloqqa sovuq eshitiladi. Lekin yaponcha buni hurmatsizlik deb tushunmaydi: aksincha, oʻz oilangizni pasaytirish — suhbatdoshga koʻrsatilgan hurmat. Bu tizimning butun mantigʻi shu bitta almashuvda turibdi.
2. Chegara siljiydi
Bu tizimning eng chalkash qismi shu: bir xil odam goh ichkarida, goh tashqarida boʻladi.
| Kim bilan gapiryapsiz | Boshligʻingiz qayerda | Qaysi shakl |
|---|---|---|
| Ishxona ichida, hamkasb bilan | 外 — u sizdan yuqori | 部長はいらっしゃいます |
| Telefonda, mijoz bilan | 内 — u sizning tomoningizda | 部長はおります |
Va ism ham oʻzgaradi. Ishxona ichida 田中さん deysiz; mijozga esa 田中 — さん siz. Oʻz guruhingiz aʼzosiga tashqi odam oldida さん qoʻshilmaydi. Bu chet elliklar eng koʻp adashadigan joy.
母は先生です。お母さんは？
Onam oʻqituvchi. Onangiz-chi?
Bitta gapda ikkala shakl: meniki pasayadi, sizniki koʻtariladi.
Oʻzbekchada bu ikkilik faqat egalikda. «Onam» va «onangiz» — farq kimniki ekanida, hurmatda emas; ikkalasi ham bir xil darajada hurmatli. Yaponchada esa 母 va お母さん boshqa-boshqa soʻzlar, va ularning biri ataylab pastroq turadi. Shuning uchun yaponcha oila soʻzlarini yodlaganda ularni juft-juft yodlang — yolgʻiz yodlangan soʻz yarim foydali.
3. Kompaniya: 弊社 va 御社
| Kim | Ogʻzaki | Yozma |
|---|---|---|
| Bizning kompaniya | 弊社 | 弊社 · 当社 |
| Sizning kompaniya | 御社 | 貴社 |
弊 — «yomon», «kamtarin». Yaʼni «bizning arzimas kompaniyamiz». Bu soʻzning oʻzi 謙譲語 ning fikrini koʻrsatib turibdi: oʻzimni pasaytirsam, siz yuqorida qolasiz.
Bu chegara koʻrinmaydi, lekin u har suhbatda bor va yaponlar uni bolalikdan sezadi. Chet ellik uchun esa u eng qiyin qism — chunki uni yodlab boʻlmaydi, har safar qaytadan hisoblash kerak. Yaxshi xabar shuki, hisoblash bitta savoldan iborat: hozir men kim bilan gapiryapman, va u mening doiramning ichidami?
4. Uchta darsni bitta qoida bogʻlaydi
- Ish 外 ning ishimi? → 尊敬語 (PJ-69)
- Ish 内 ning ishimi? → 謙譲語 (PJ-70)
- Ikkisiga ham tegmasa? → oddiy 丁寧語 (PJ-71)
Yaʼni keigo — uchta alohida tizim emas, bitta tizimning uch tomoni. Siz shakllarni yodlashingiz kerak, lekin qaysi birini tanlash savolini hisoblab oʻtirmaysiz: chegarani koʻrsangiz, javob oʻzi chiqadi.
A: お父さんはいらっしゃいますか。
B: いいえ、父はおりません。
A: Otangiz uydami? — B: Yoʻq, dadam yoʻqlar.
Bitta odam, ikki gapda ikki xil ataladi — va ikkala gap ham toʻgʻri. A tashqaridan soʻrayapti, B ichkaridan javob beryapti.
弊社の田中が伺います。
Bizning kompaniyadan Tanaka boradi.
Uchta belgi bir gapda: kompaniya pasaygan, さん tushgan, feʼl kamtar shaklda.
5. Qayerda chegara yoʻq
Bu tizim doim ishlamaydi. Yaqin doʻstlar orasida, oilada va tengdoshlar bilan chegara yoʻqoladi — u yerda oddiy shakl (PJ-45) ishlatiladi va hech qanday keigo kerak emas.
Oʻzbekchada ham chegara bor — faqat u qoʻzgʻalmaydi. Siz «sen» va «siz» orasida bir marta tanlaysiz va butun munosabat davomida shunda qolasiz. Yaponchada esa chegara har suhbatda qayta chiziladi: bir xil odam ertalab 内 da, tushdan keyin 外 da boʻlishi mumkin. Shuning uchun yaponcha keigoni yodlash emas, qayerda turganingizni sezish mashqi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ Begonaga: お父さんは先生です
✓ 父は先生です — oʻz otangiz tashqi odamga pasaytiriladi.
✗ Mijozga: 田中さんはおりません
✓ 田中はおりません — oʻz guruhingiz aʼzosiga さん qoʻshilmaydi.
✗ Mijozga: 部長はいらっしゃいません
✓ 部長はおりません — chegara siljidi, boshliq endi 内.
✗ Oʻz kompaniyangiz haqida: 御社
✓ 弊社 — 御社 suhbatdoshning kompaniyasi.
Mashq
1. Begonaga oʻz otangiz haqida gapiryapsiz. Qaysi soʻz?
Javob
父 — お父さん emas. Oʻz oilangiz 内.
2. Uyda otangizga murojaat qilyapsiz. Qaysi soʻz?
Javob
お父さん — uyda chegara yoʻq, u sizning ustingizda.
3. Mijoz telefonda boshligʻingizni soʻradi. Qaysi feʼl?
Javob
おります — chegara siljidi, boshliq endi sizning 内 ingizda.
4. Oʻz kompaniyangizni qanday ataysiz?
Javob
弊社 — «kamtarin kompaniyamiz». Suhbatdoshniki — 御社.
5. Nega yaponchada hurmat odamga emas, chegaraga beriladi?
Javob
Chunki tizim munosabatni koʻrsatadi, shaxsni emas. Bir xil odam chegaraning ikki tomonida boʻlishi mumkin.
Kalit soʻzlar
- 内 — oʻz guruhim
- 外 — tashqaridagilar
- 父 / お父さん — mening otam / sizning otangiz
- 母 / お母さん — mening onam / sizning onangiz
- 兄 / お兄さん — mening akam / sizning akangiz
- 弊社 — bizning kompaniya
- 御社 — sizning kompaniyangiz
- 部長 — boʻlim boshligʻi
- おる — いる ning kamtar shakli
- 紹介する — tanishtirmoq
Esda qoladigan uch narsa
- 内 pasayadi, 外 koʻtariladi.
- Chegara siljiydi — bir xil odam ikki tomonda boʻlishi mumkin.
- Hurmat odamga emas, chegaraga beriladi.