PK-40: (으)려고 하다 — niyat va reja
“…moqchiman”. Koʻnglingizdagi niyatni aytish, uni (으)ㄹ 거예요 dan ajratish va 려고 ni maqsad bogʻlovchisi sifatida ishlatish.
PK-40: (으)려고 하다 — niyat va reja
PK-27 da siz (으)ㄹ 거예요 ni oʻrgandingiz — kelasi zamon. Lekin oʻylab koʻring: “Ertaga kutubxonaga boraman” bilan “Ertaga kutubxonaga bormoqchiman” orasida farq bor. Birinchisi — qaror qilingan ish, ikkinchisi — hali koʻngildagi niyat. Koreys tili bu farqni juda aniq koʻrsatadi, va niyat tomonining nomi — (으)려고 하다.
Bu darsda siz
- (으)려고 하다 bilan niyat va rejani aytasiz
- Uni (으)ㄹ 거예요 dan ajratasiz
- …려고 했어요 bilan “…moqchi edim, lekin…” deysiz
- 하다siz (으)려고 ni maqsad bogʻlovchisi sifatida ishlatasiz
1. Yasalishi
Yana oʻsha tanish ayri: qoʻshimcha (으) bilan boshlanadi.
받침 YOʻQ
oʻzak + 려고 하다
가다 → 가려고 해요 · 보다 → 보려고 해요 · 하다 → 하려고 해요
받침 BOR
oʻzak + 으려고 하다
먹다 → 먹으려고 해요 · 읽다 → 읽으려고 해요 · 찾다 → 찾으려고 해요
ㄹ bilan tugagan oʻzaklar 으 ni olmaydi, ㄹ esa joyida qoladi: 만들다 → 만들려고 해요, 살다 → 살려고 해요.
저는 한국에 가려고 해요.
Men Koreyaga bormoqchiman.
주말에 책을 읽으려고 해요.
Dam olish kunlari kitob oʻqimoqchiman.
읽 da 받침 bor → 으려고.
2. Notoʻgʻri feʼllar
(으) unli — demak PK-32 dagi oʻzgarishlar bu yerda ham ishlaydi:
| Feʼl | Oʻzgarish | Natija | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| 듣다 | ㄷ → ㄹ | 들으려고 해요 | tinglamoqchiman |
| 걷다 | ㄷ → ㄹ | 걸으려고 해요 | yurmoqchiman |
| 돕다 | ㅂ → 우 | 도우려고 해요 | yordam bermoqchiman |
3. Faqat harakat feʼllari bilan
(으)려고 하다 — bu niyat. Niyat qilish uchun harakat kerak. Shuning uchun u faqat feʼllar bilan ishlatiladi, sifatlar bilan emas.
저는 예쁘려고 해요.
저는 공부하려고 해요.
예쁘다 — sifat. “Chiroyli boʻlishni niyat qilish” degan gap koreyschada bunday tuzilmaydi.
4. (으)려고 하다 va (으)ㄹ 거예요 — farqi
Ikkalasi ham kelajak haqida, lekin ular bir xil emas. Farqni koʻrish uchun eng oson yoʻl — qaror qilinganmi yoki yoʻqmi deb soʻrash.
(으)ㄹ 거예요
Qaror qilingan reja yoki oddiy kelasi zamon.
내일 부산에 갈 거예요.
Ertaga Pusanga boraman — chipta olingan,
ish tayyor.
Boshqa odam haqida ham aytish mumkin:
지영 씨는 안 올 거예요.
(으)려고 하다
Koʻngildagi niyat — hali oʻzgarishi mumkin.
내일 부산에 가려고 해요.
Ertaga Pusanga bormoqchiman —
shunday oʻylab turibman.
Odatda oʻzingiz yoki yaqin biror kishi haqida.
Oʻzbekcha koʻprik. (으)ㄹ 거예요 ≈ “boraman”, (으)려고 하다 ≈ “bormoqchiman”. Oʻzbek tilida ham “-moqchi” aynan shu ishni qiladi: u niyatni bildiradi, kafolatni emas. Shuning uchun oʻzbekchada “-moqchi” deyayotgan boʻlsangiz, koreyschada deyarli har doim (으)려고 하다 boʻladi.
5. 려고 했어요 — “…moqchi edim, lekin…”
하다 ni oʻtgan zamonga qoʻysangiz, juda foydali maʼno chiqadi: niyat bor edi, lekin amalga oshmadi. Koreyslar buni juda koʻp ishlatadi.
어제 공부하려고 했어요. 하지만 너무 피곤해서 잤어요.
Kecha dars qilmoqchi edim. Lekin juda charchaganim uchun uxlab qoldim.
전화하려고 했어요. 그런데 시간이 없어서 못 했어요.
Telefon qilmoqchi edim. Lekin vaqtim boʻlmagani uchun qila olmadim.
Diqqat: zamon 하다 ga qoʻyiladi, 려고 ga emas. 갔으려고 해요 notoʻgʻri —
toʻgʻrisi 가려고 했어요. Bu bilan siz butun kurs boʻyicha takrorlanayotgan
qoidani yana bir marta koʻryapsiz: zamon oxirida turadi.
Oʻzbekchada ham xuddi shunday. Biz “bormoqchi edim” deymiz — “-moqchi” niyatni bildiradi, “edi” esa zamonni. Ikkalasi alohida boʻlaklar, va zamon oxirida turadi. 가려고 했어요 da ham shunday: 려고 = “-moqchi”, 했어요 = “edim”. Yaʼni bu shakl siz uchun butunlay yangi emas — oʻzbekcha jumlani ikkiga boʻlib qarasangiz, tuzilishi bir xil.
6. 하다siz (으)려고 — maqsad bogʻlovchisi
하다 ni olib tashlasangiz, (으)려고 ikki gapni bogʻlaydi va “…maqsadida, …uchun” degan maʼno beradi.
한국에 가려고 한국어를 배워요.
Koreyaga borish uchun koreys tilini oʻrganaman.
Maqsad — birinchi qismda, unga erishish yoʻli — ikkinchi qismda.
선물을 사려고 시장에 갔어요.
Sovgʻa sotib olish uchun bozorga bordim.
Soʻz tartibi oʻzbekchadek. “Sovgʻa sotib olish uchun bozorga bordim” — maqsad oldinda, harakat orqada. 선물을 사려고 시장에 갔어요 — aynan shu tartib. Ingliz tilida esa teskari (“I went to the market to buy a gift”). Shuning uchun bu qolipni oʻzbekchadan oʻylab tuzing, ingliz tilidan emas — koʻchirish deyarli avtomatik boʻladi.
Bu shaklning ham ikkita sharti bor, va ikkalasi ham tanish:
1. Ega bir xil boʻlishi kerak — maqsadni ham, harakatni ham bir odam
bajaradi.
2. Keyingi qismda buyruq boʻlmaydi. 한국에 가려고 한국어를 배우세요.
— bunday deyilmaydi. Bu 아/어서 (PK-35) dagi taqiqning aynan oʻzi.
7. Uchinchi maʼno: “boʻlay deb turibdi”
Jonsiz narsalar bilan ishlatilganda (으)려고 하다 niyatni emas, yaqin kelajakni bildiradi — “hozir boʻladi”:
비가 오려고 해요.
Yomgʻir yogʻay deb turibdi.
버스가 출발하려고 해요.
Avtobus joʻnay deb turibdi.
Koʻp uchraydigan xatolar
밥을 먹려고 해요.
밥을 먹으려고 해요.
먹 da 받침 bor → 으려고. Bu eng koʻp uchraydigan xato.
어제 갔으려고 해요.
어제 가려고 했어요.
Zamon 려고 ga emas, 하다 ga qoʻyiladi.
저는 키가 크려고 해요.
저는 운동하려고 해요.
크다 — sifat. (으)려고 하다 faqat harakat feʼllari bilan.
사진을 찍으려고 카메라를 사세요.
사진을 찍으려고 카메라를 샀어요.
(으)려고 dan keyin buyruq kelmaydi.
음악을 듣으려고 해요.
음악을 들으려고 해요.
듣다 — ㄷ notoʻgʻri feʼli, (으) unli oldida ㄷ → ㄹ.
Mashq
1 Toʻldiring: 내일 친구를 (만나다) 해요.
Javob
만나려고 — 만나 da 받침 yoʻq, shuning uchun 려고. Toʻliq gap: 내일 친구를 만나려고 해요 (Ertaga doʻstim bilan uchrashmoqchiman).
2 Toʻldiring: 김치를 (만들다) 해요.
Javob
만들려고 — ㄹ oʻzak: 으 qoʻshilmaydi, ㄹ ham tushmaydi.
3 Qaysi biri toʻgʻriroq va nega? “Ertaga imtihonim bor, shuning uchun ertaga qatʼiy dars qilaman.”
Javob
공부할 거예요 — qaror qilingan, aniq reja. 공부하려고 해요 desangiz, “dars qilmoqchiman” degan yumshoqroq, hali qatʼiy boʻlmagan maʼno chiqadi.
4 Xatoni toping:
선물을 사려고 시장에 가세요.
Javob
(으)려고 dan keyin buyruq kelmaydi. Toʻgʻrisi — 선물을 사려고 시장에 갔어요 (yoki 가요). Buyruq aytmoqchi boʻlsangiz, gapni boshqacha tuzish kerak.
5 Koreyschaga oʻgiring: “Kecha kitob oʻqimoqchi edim, lekin vaqtim boʻlmadi.”
Javob
어제 책을 읽으려고 했어요. 하지만 시간이 없었어요. Zamon 하다 da: 했어요. 읽 da 받침 bor → 으려고.
6 Bu gap nima degani? 버스가 출발하려고 해요.
Javob
Avtobus joʻnay deb turibdi. Avtobusning “niyati” yoʻq — jonsiz narsalar bilan (으)려고 하다 yaqin kelajakni bildiradi.
Kalit soʻzlar
- (으)려고 하다 — …moqchi boʻlmoq
- (으)려고 — …maqsadida, …uchun
- 주말 — dam olish kunlari
- 선물 — sovgʻa
- 시장 — bozor
- 찾다 — qidirmoq, topmoq
- 출발하다 — joʻnamoq
- 피곤하다 — charchagan
- 그런데 — lekin, ammo (suhbatda)
- 사진을 찍다 — surat olmoq
Darsning xulosasi
- (으)려고 하다 = “…moqchiman” — koʻngildagi niyat.
- 받침 yoʻq → 려고 · 받침 bor → 으려고 · ㄹ oʻzak → 려고.
- (으) unli, shuning uchun notoʻgʻri feʼllar ishlaydi: 듣다 → 들으려고.
- Faqat harakat feʼllari bilan — sifatlar bilan emas.
- (으)ㄹ 거예요 — qaror qilingan reja · (으)려고 하다 — hali niyat.
- Zamon 하다 ga qoʻyiladi: 가려고 했어요 = “bormoqchi edim, lekin…”.
- 하다siz (으)려고 — maqsad bogʻlovchisi. Ega bir xil, keyin buyruq yoʻq.
- Jonsiz narsa bilan — “boʻlay deb turibdi”: 비가 오려고 해요.