PK-47: Notoʻgʻri feʼllar 2: 르, ㅅ, ㅎ tuslanishi
몰라요, 지어요, 그래요 — qolgan uchta notoʻgʻri guruh. PK-32 dagi qoidaning oʻzi, faqat yangi aʼzolar bilan. 어떤 va 그런 ning siri ham shu yerda ochiladi.
PK-47: Notoʻgʻri feʼllar 2: 르, ㅅ, ㅎ tuslanishi
PK-32 da siz uchta notoʻgʻri guruhni — ㅂ, ㄷ, 으 — oʻrgandingiz va bitta qoidani yod oldingiz: oʻzgarish faqat unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha oldida sodir boʻladi. Bugun qolgan uchta guruhni olamiz. Yaxshi xabar shuki, qoida oʻzgarmaydi — faqat yangi aʼzolar qoʻshiladi. Va oxirida siz allaqachon ishlatib yurgan ikkita soʻzning — 어떤 va 그런 ning — qayerdan kelgani ochiladi.
Bu darsda siz
- 르 guruhini oʻrganasiz — 모르다 → 몰라요
- ㅅ guruhini — 짓다 → 지어요 — va uning “soxta” aʼzolarini
- ㅎ guruhini — 그렇다 → 그래요, 빨갛다 → 빨간
- Notoʻgʻri feʼllarning butun tizimini bitta jadvalda koʻrasiz
1. 르 guruhi — ㄹ ikkilanadi
Oʻzagi 르 bilan tugagan feʼllar 아/어 oldida oʻzgaradi: 으 tushadi va oʻrniga bitta qoʻshimcha ㄹ paydo boʻladi.
| Feʼl | Maʼnosi | 아/어요 | Oʻtgan |
|---|---|---|---|
| 모르다 | bilmaslik | 몰라요 | 몰랐어요 |
| 다르다 | boshqacha | 달라요 | 달랐어요 |
| 빠르다 | tez | 빨라요 | 빨랐어요 |
| 부르다 | chaqirmoq; kuylamoq | 불러요 | 불렀어요 |
| 고르다 | tanlamoq | 골라요 | 골랐어요 |
| 자르다 | kesmoq | 잘라요 | 잘랐어요 |
라 yoki 러? Bu 르 dan oldingi unliga bogʻliq — PK-18 dagi 아/어 tanlash qoidasining oʻzi. Oldingi unli ㅏ yoki ㅗ boʻlsa → 라: 다르다 → 달라요, 모르다 → 몰라요. Boshqa har qanday unli boʻlsa → 러: 부르다 → 불러요, 기르다 → 길러요.
저는 그 사람을 몰라요.
Men u odamni tanimayman.
모르다 — alohida soʻz, inkor emas. Oʻzbekchada “bilmayman” — bu
“bilaman” ning inkori. Koreyschada esa 안 알아요 deyilmaydi: “bilmaslik”
uchun butunlay boshqa feʼl bor — 모르다. Yaʼni 알다 va 모르다 juftlik
boʻlib yuradi, xuddi 있다/없다 kabi (PK-13). Bu — kundalik nutqda eng koʻp
kerak boʻladigan juftliklardan biri, shuning uchun uni birinchi boʻlib yod oling.
Muhim: oʻzgarish faqat 아/어 oldida. Boshqa qoʻshimchalar bilan oʻzak tinch turadi:
- 모르면 · 모르고 · 모르는 사람 — oʻzgarish yoʻq
- 몰라요 · 몰랐어요 · 몰라서 — oʻzgargan
2. ㅅ guruhi — ㅅ yoʻqoladi, 으 qoladi
Bu guruhning oʻziga xosligi shunda: ㅅ 받침 tushib ketadi, lekin 으 qisqarmaydi — ikki unli yonma-yon turaveradi.
| Feʼl | Maʼnosi | 아/어요 | (으)면 | (으)ㄴ |
|---|---|---|---|---|
| 짓다 | qurmoq | 지어요 | 지으면 | 지은 |
| 낫다 | tuzalmoq; yaxshiroq | 나아요 | 나으면 | 나은 |
| 붓다 | quymoq | 부어요 | 부으면 | 부은 |
Diqqat — hamma ㅅ notoʻgʻri emas! Quyidagilar butunlay toʻgʻri
feʼllar va ㅅ ni yoʻqotmaydi:
웃다 → 웃어요 (kulmoq) · 씻다 → 씻어요 (yuvmoq) ·
벗다 → 벗어요 (yechmoq).
Yaʼni oʻzak ㅅ bilan tugagani hali hech nimani anglatmaydi — har bir soʻzni
alohida bilish kerak. Yaxshiyamki notoʻgʻrilari kam.
아버지가 시골에 집을 지어요.
Otam qishloqda uy qurmoqda.
짓 + 어요 → ㅅ tushdi, lekin unlilar qisqarmadi: 지어요.
3. ㅎ guruhi — sifatlar va ranglar
Bu guruh deyarli butunlay sifatlardan iborat, va ular ikki xil oʻzgaradi:
| Sifat | Maʼnosi | 아/어요 (ㅎ → ㅐ) | (으)ㄴ (ㅎ tushadi) |
|---|---|---|---|
| 그렇다 | shunday | 그래요 | 그런 |
| 어떻다 | qanday | 어때요 | 어떤 |
| 이렇다 | bunday | 이래요 | 이런 |
| 빨갛다 | qizil | 빨개요 | 빨간 |
| 파랗다 | koʻk | 파래요 | 파란 |
| 하얗다 | oq | 하얘요 | 하얀 |
Mana nihoyat javob. PK-45 da siz 어떤 soʻzini ishlatdingiz, lekin u qayerdan kelgani aytilmagan edi. Endi koʻrinib turibdi: 어떤 = 어떻다 + (으)ㄴ, yaʼni oddiy sifat aniqlovchisi. Xuddi shunday 그런 = 그렇다 + (으)ㄴ, 이런 = 이렇다 + (으)ㄴ. Va suhbatda tez-tez eshitiladigan 그래요? — bu 그렇다 ning 아/어요 shakli.
좋다 — bu guruhga kirmaydi! U ㅎ bilan tugasa ham, butunlay toʻgʻri feʼl: 좋아요, 좋은 사람. Aynan shu sabab uni alohida eslab qolish kerak — bu eng koʻp ishlatiladigan sifat.
Ranglar koreyschada sifat, oʻzbekchada ham sifat — lekin shakli ikkita. Oʻzbekchada “qizil” soʻzi hamma joyda bir xil: “qizil olma”, “olma qizil”. Koreyschada esa ikki xil shakl kerak: 빨간 사과 (aniqlovchi) va 사과가 빨개요 (kesim). Shuning uchun har bir rangni juft holda yodlang — 빨간/빨개요, 파란/파래요, 하얀/하얘요. Bitta shaklni bilish yetmaydi.
하얀 눈이 왔어요. 밖이 정말 하얘요.
Oq qor yogʻdi. Tashqarisi rostdan ham oppoq.
Bitta soʻz, ikki shakl: 하얀 (aniqlovchi) va 하얘요 (kesim).
Bu darsda siz yangi soʻz emas, tanish soʻzning ichini oʻrganyapsiz. 그래요, 어떤, 그런 — bularni siz allaqachon ishlatgansiz, faqat ular qayerdan kelganini bilmagansiz. Til oʻrganishning eng tez usuli aynan shu: yodlab olgan narsangizni keyin ochib koʻrish. Oʻzbek tilida ham biz “nimaga” soʻzini ishlatamiz, lekin uning ichida “nima + ga” turganini har doim ham oʻylab koʻrmaymiz. Koreyschada bunday “ochiladigan” soʻzlar juda koʻp, va har bittasi ochilganda yodlash yuki kamayadi.
4. Butun tizim — bitta jadvalda
Endi oltita guruhning hammasi sizda bor. Ularni birga koʻrish eng foydali:
| Guruh | Misol | 아/어요 | (으)면 | 고 |
|---|---|---|---|---|
| ㅂ | 덥다 | 더워요 | 더우면 | 덥고 |
| ㄷ | 듣다 | 들어요 | 들으면 | 듣고 |
| 으 | 바쁘다 | 바빠요 | 바쁘면 | 바쁘고 |
| 르 | 모르다 | 몰라요 | 모르면 | 모르고 |
| ㅅ | 짓다 | 지어요 | 지으면 | 짓고 |
| ㅎ | 그렇다 | 그래요 | 그러면 | 그렇고 |
Oxirgi ustunga qarang — 고 qoʻshimchasi bilan hech qaysi guruh oʻzgarmaydi. Chunki 고 undosh. Bu qoida PK-32 dan beri oʻzgarmadi va bundan keyin ham oʻzgarmaydi. 르 va 으 guruhlari esa hatto (으)면 oldida ham tinch turadi — ular faqat 아/어 oldida oʻzgaradi.
Koʻp uchraydigan xatolar
저는 그 사람을 안 알아요.
저는 그 사람을 몰라요.
“Bilmaslik” uchun alohida feʼl bor — 모르다. 안 알다 deyilmaydi.
노래를 부러요.
노래를 불러요.
르 guruhida ㄹ ikkilanadi: 부르 → 불러. Bitta ㄹ yetmaydi.
손을 시어요.
손을 씻어요.
씻다 — toʻgʻri feʼl, ㅅ tushmaydi. Faqat 짓다, 낫다, 붓다 kabilar notoʻgʻri.
사과가 빨갛아요.
사과가 빨개요.
ㅎ guruhida 아/어 oldida ㅎ tushadi va unli ㅐ ga aylanadi.
날씨가 조아요.
날씨가 좋아요.
좋다 bu guruhga kirmaydi — u toʻliq toʻgʻri feʼl. (Talaffuzi [조아요], lekin yozilishi 좋아요.)
Mashq
1 Toʻldiring: 저는 그 노래를 (모르다).
Javob
몰라요 — 모르 dagi oldingi unli ㅗ, shuning uchun 라: 몰라요.
2 Toʻldiring: 지영 씨가 노래를 (부르다).
Javob
불러요 — 부르 dagi oldingi unli ㅜ (ㅏ ham, ㅗ ham emas), shuning uchun 러: 불러요.
3 Qaysi biri notoʻgʻri feʼl — 씻다 yoki 짓다?
Javob
짓다 notoʻgʻri: 지어요, 지으면. 씻다 esa toʻgʻri: 씻어요, 씻으면. Oʻzak ㅅ bilan tugagani hali hech nimani anglatmaydi.
4 어떤 soʻzi qanday yasalgan?
Javob
어떻다 + (으)ㄴ = 어떤. Yaʼni bu oddiy sifat aniqlovchisi, faqat ㅎ tushib ketgan. Xuddi shunday 그런, 이런, 저런.
5 Toʻldiring: 이 사과는 (빨갛다). Va: (빨갛다) 사과를 샀어요.
Javob
빨개요 (kesim) va 빨간 (aniqlovchi). Ranglarni doim juft holda yodlang.
6 Nega 모르고 va 모르면 da hech nima oʻzgarmaydi?
Javob
르 guruhi faqat 아/어 oldida oʻzgaradi. 고 — undosh, (으)면 esa 르 ni buzmaydi. Shuning uchun 모르고, 모르면, 모르는 — hammasi oʻzgarishsiz.
Kalit soʻzlar
- 모르다 → 몰라요 — bilmaslik, tanimaslik
- 다르다 → 달라요 — boshqacha boʻlmoq
- 빠르다 → 빨라요 — tez boʻlmoq
- 부르다 → 불러요 — chaqirmoq; kuylamoq
- 고르다 → 골라요 — tanlamoq
- 짓다 → 지어요 — qurmoq
- 낫다 → 나아요 — tuzalmoq; yaxshiroq boʻlmoq
- 그렇다 → 그래요 / 그런 — shunday
- 빨갛다 / 파랗다 / 하얗다 — qizil / koʻk / oq
- 우산 — soyabon
Darsning xulosasi
- 르: 아/어 oldida 으 tushadi va ㄹ ikkilanadi — 모르다 → 몰라요. 라/러 tanlovi oldingi unliga bogʻliq.
- ㅅ: ㅅ tushadi, lekin 으 qoladi — 짓다 → 지어요, 지으면.
- 씻다, 웃다, 벗다 — toʻgʻri feʼllar, ㅅ ni yoʻqotmaydi.
- ㅎ: 아/어 oldida ㅎ tushadi va unli ㅐ boʻladi — 빨갛다 → 빨개요. (으)ㄴ oldida esa faqat ㅎ tushadi — 빨간.
- 좋다 ㅎ guruhiga kirmaydi — u toʻliq toʻgʻri.
- 어떤 = 어떻다 + (으)ㄴ · 그런 = 그렇다 + (으)ㄴ.
- Butun tizimda qoida bitta: unli qoʻshimcha → oʻzgarish, undosh → yoʻq.
- 르 va 으 guruhlari faqat 아/어 oldida oʻzgaradi, (으)면 oldida emas.