PK-51: 아/어도 되다 va (으)면 안 되다 — ruxsat va taqiq
“Mumkinmi?” va “mumkin emas”. Ruxsat soʻrash, ruxsat berish, taqiqlash — va kursning eng koʻp chalkashtiriladigan juftligi: “shart emas” va “mumkin emas”.
PK-51: 아/어도 되다 va (으)면 안 되다 — ruxsat va taqiq
Muzeyga kirdingiz va suratga olmoqchisiz. Qanday soʻraysiz? Yoki avtobusda ovqat yeyayotgan edingiz va kimdir sizni toʻxtatdi — u nima dedi? Oʻtgan darsda siz “kerak” ni oʻrgandingiz; bugun uning ikki qoʻshnisi keladi: mumkin va mumkin emas. Va darsning oxirida kursdagi eng koʻp chalkashtiriladigan juftlikni ajratasiz — “shart emas” va “mumkin emas”.
Bu darsda siz
- 아/어도 되다 bilan ruxsat soʻraysiz va berasiz
- (으)면 안 되다 bilan taqiqlaysiz
- 아/어도 — “…sa ham” — qolipini oʻrganasiz
- “Shart emas” va “mumkin emas” ni bir umrga ajratasiz
1. Avval bir gʻisht: 아/어도 = “…sa ham”
Ikkala qolipni tushunish uchun avval 아/어도 ni bilish kerak. U “…sa ham” degani — yaʼni birinchi qism ikkinchisiga toʻsqinlik qilmaydi:
비가 와도 학교에 가요.
Yomgʻir yogʻsa ham maktabga boraman.
Bu — oʻzbekcha bilan toʻliq moslik. 아/어도 = “-sa ham”. 비가 와도 = “yomgʻir yogʻsa ham”, 어려워도 = “qiyin boʻlsa ham”. Soʻz tartibi ham, mantigʻi ham bir xil. Va endi qarang: 아/어도 되다 soʻzma-soʻz “…sa ham boʻladi” degani — bu oʻzbekchada aynan shunday aytiladigan ibora! Yaʼni bu qolipni yodlamang, shunchaki oʻzbekcha oʻylang.
Oʻzbekcha ruxsat soʻrash iborasini eslang: “borsam maylimi?”, “oʻqisa boʻladimi?”. Biz ham feʼlni shart shakliga qoʻyib, keyin “boʻladimi” deymiz. Koreyschada aynan shu: 가도 돼요? — “borsa ham boʻladimi?”. Ikki tilda bir xil mantiq, faqat qoʻshimchalar boshqa. Shuning uchun bu darsni yodlash emas, moslashtirish deb qarang.
2. 아/어도 되다 — ruxsat
여기에서 사진을 찍어도 돼요?
Bu yerda surat olsam boʻladimi?
네, 찍어도 돼요.
Ha, olsangiz boʻladi.
되다 oʻrniga 괜찮다 yoki 좋다 ham ishlatiladi — maʼnosi bir xil:
- 먹어도 돼요 — yesangiz boʻladi
- 먹어도 괜찮아요 — yesangiz ham hech gap emas
- 먹어도 좋아요 — yesangiz ham yaxshi
3. (으)면 안 되다 — taqiq
Taqiq esa (으)면 (PK-36) ustiga qurilgan: “…sa — boʻlmaydi”.
받침 YOʻQ
oʻzak + 면 안 되다
가다 → 가면 안 돼요
하다 → 하면 안 돼요
받침 BOR
oʻzak + 으면 안 되다
먹다 → 먹으면 안 돼요
앉다 → 앉으면 안 돼요
여기에서 사진을 찍으면 안 돼요.
Bu yerda surat olsangiz boʻlmaydi.
수업 시간에 전화하면 안 돼요.
Dars vaqtida telefon qilsangiz boʻlmaydi.
4. Savol va javob
Ruxsat soʻralganda javoblar shunday boʻladi:
Savol
들어가도 돼요?
Kirsam boʻladimi?
Ha
네, 들어가도 돼요.
Ha, kirsangiz boʻladi.
Yoʻq
아니요, 들어가면 안 돼요.
Yoʻq, kirsangiz boʻlmaydi.
Diqqat: savol 아/어도 bilan, rad javobi esa (으)면 bilan
tuziladi. Yaʼni “yoʻq” deyish uchun qolipni almashtirish kerak —
안 들어가도 돼요 deb javob bersangiz, butunlay boshqa maʼno chiqadi.
Buni keyingi boʻlimda koʻramiz.
5. Kursning eng koʻp chalkashtiriladigan juftligi
Mana shu ikki gapni yonma-yon qoʻying va farqni yaxshilab koʻring:
안 가도 돼요
Shart emas.
Borish majburiy emas — xohlasangiz boring, xohlamasangiz yoʻq.
Oʻzbekcha: “bormasangiz ham boʻladi”.
가면 안 돼요
Mumkin emas.
Borish taqiqlangan — bormasligingiz kerak.
Oʻzbekcha: “borsangiz boʻlmaydi”.
Bu ikkisi bir-biriga umuman yaqin emas, lekin shakli oʻxshash boʻlgani uchun juda koʻp aralashtiriladi. Farqni ushlash uchun inkor qayerda turganiga qarang: 안 가도 돼요 da inkor birinchi feʼlda (bormaslik — mumkin), 가면 안 돼요 da esa inkor oxirida (borish — boʻlmaydi).
Yaxshi xabar: toʻrtta tushuncha sizda allaqachon bor. Oʻzbek tilida ham “kerak”, “mumkin”, “mumkin emas” va “shart emas” — toʻrt xil alohida ibora, va siz ularni hech qachon aralashtirmaysiz. Demak bu darsda yangi fikr emas, yangi shakl oʻrganyapsiz. Toʻrtta oʻzbekcha iborani yozib qoʻying va yoniga koreyschasini qoʻying — shu jadval yetadi.
6. Toʻrtta qolip — bitta jadval
Oʻtgan dars bilan birga endi sizda toʻliq tizim bor:
| Maʼnosi | Qolip | Misol |
|---|---|---|
| kerak | 아/어야 하다 | 가야 해요 |
| mumkin | 아/어도 되다 | 가도 돼요 |
| mumkin emas | (으)면 안 되다 | 가면 안 돼요 |
| shart emas | 안 …아/어도 되다 | 안 가도 돼요 |
Koʻp uchraydigan xatolar
여기에서 담배를 피우도 돼요?
여기에서 담배를 피워도 돼요?
아/어요 shaklidan yasaladi: 피우다 → 피워요 → 피워도.
여기에서 먹면 안 돼요.
여기에서 먹으면 안 돼요.
먹 da 받침 bor → 으면.
— 들어가도 돼요? — 아니요, 안 들어가도 돼요.
— 들어가도 돼요? — 아니요, 들어가면 안 돼요.
안 들어가도 돼요 — “kirmasangiz ham boʻladi”, yaʼni ruxsat bermayotgani emas, majburiy emasligini aytyapti.
음악을 듣어도 돼요?
음악을 들어도 돼요?
듣다 — ㄷ notoʻgʻri feʼli, 아/어 unli bilan boshlanadi.
Mashq
1 Toʻldiring: 여기에 (앉다) 돼요?
Javob
앉아도 — 앉아요 → 앉아도 돼요? (“Bu yerga oʻtirsam boʻladimi?”)
2 Toʻldiring: 도서관에서 (먹다) 안 돼요.
Javob
먹으면 — 먹 da 받침 bor → 먹으면 안 돼요.
3 Farqini ayting: 안 와도 돼요 va 오면 안 돼요.
Javob
안 와도 돼요 — “kelmasangiz ham boʻladi” (shart emas). 오면 안 돼요 — “kelsangiz boʻlmaydi” (taqiq). Inkorning oʻrniga qarang.
4 “들어가도 돼요?” savoliga rad javobi qanday boʻladi?
Javob
아니요, 들어가면 안 돼요. Rad javobida qolip almashadi: 아/어도 → (으)면 안 되다.
5 Koreyschaga oʻgiring: “Yomgʻir yogʻsa ham maktabga boraman.”
Javob
비가 와도 학교에 가요. 아/어도 — “…sa ham”. Bu — bugungi ikkala qolipning asosi.
6 Toʻrtta qolipni ayting: kerak · mumkin · mumkin emas · shart emas (가다 bilan).
Javob
가야 해요 (kerak) · 가도 돼요 (mumkin) · 가면 안 돼요 (mumkin emas) · 안 가도 돼요 (shart emas).
Kalit soʻzlar
- 아/어도 — …sa ham
- 아/어도 되다 — …sa ham boʻladi (ruxsat)
- (으)면 안 되다 — …sa boʻlmaydi (taqiq)
- 사진을 찍다 — surat olmoq
- 들어가다 — kirmoq
- 담배를 피우다 — chekmoq
- 수업 시간 — dars vaqti
- 괜찮다 — yaxshi, hech gap emas
- 박물관 — muzey
- 조용히 — jimgina
Darsning xulosasi
- 아/어도 = “…sa ham” — ikkala qolipning asosi.
- 아/어도 되다 — ruxsat: 가도 돼요. 괜찮다, 좋다 ham ishlaydi.
- (으)면 안 되다 — taqiq: 가면 안 돼요.
- Ruxsat savoliga rad javobi qolipni almashtiradi: 아니요, …(으)면 안 돼요.
- 안 가도 돼요 (shart emas) va 가면 안 돼요 (mumkin emas) — aralashtirmang. Inkorning oʻrniga qarang.
- Toʻliq tizim: 가야 해요 · 가도 돼요 · 가면 안 돼요 · 안 가도 돼요.
- 아/어 unli, shuning uchun notoʻgʻri feʼllar ishlaydi: 들어도 돼요.