PK-56: Majhul nisbat — -이/히/리/기- va 아/어지다
“Eshikni ochdim” va “eshik ochildi” — oʻzbek tilida bitta qoʻshimcha farq qiladi. Koreys tilida ham xuddi shunday: 열다 → 열리다.
PK-56: Majhul nisbat — -이/히/리/기- va 아/어지다
Sinfga kirdingiz, eshik oʻz-oʻzidan yopildi. Kim yopdi? Hech kim — shamol boʻlishi mumkin. Shunday paytda oʻzbek tilida biz “eshikni yopdim” demaymiz, “eshik yopildi” deymiz. Ish bajaruvchisi emas, ishning oʻzi muhim boʻlgan gap — bu majhul nisbat. Koreys tilida ham xuddi shu narsa bor, va uni yasash usuli sizga tanish tuyuladi.
Bu darsda siz
- -이/히/리/기- qoʻshimchalari bilan majhul feʼl yasaysiz
- Gapdagi qoʻshimchalar qanday oʻzgarishini koʻrasiz (을/를 → 이/가)
- 아/어지다 bilan majhul yasashni oʻrganasiz
- 하다 → 되다 yoʻlini bilib olasiz
- Kundalik nutqdagi 걸리다, 막히다, 들리다 kabi gaplarni tushunasiz
1. Oʻzbekcha juftlik — darsning kaliti
Oʻzbek tilida majhul nisbat feʼlga -il- yoki -in- qoʻshimchasini qoʻshib yasaladi. Bir qarang:
| Oddiy feʼl | Majhul (oʻzbekcha) | Koreyscha | Majhul (koreyscha) |
|---|---|---|---|
| ochmoq | ochildi | 열다 | 열리다 |
| yopmoq | yopildi | 닫다 | 닫히다 |
| sotmoq | sotildi | 팔다 | 팔리다 |
| tutmoq | tutildi | 잡다 | 잡히다 |
Shuning uchun bu dars siz uchun yarim tayyor. Ingliz tilida majhul nisbat butunlay boshqa mashina — “was opened”, yaʼni yordamchi feʼl + sifatdosh, uch soʻz. Oʻzbek va koreys tilida esa bitta qoʻshimcha feʼlning ichiga kiradi: och-il-di · 열-리-다. Ikkala til ham agglutinativ — qoʻshimchalarni oʻzakka yopishtiradi. Sizga faqat qaysi qoʻshimcha qaysi feʼlga yopishishini yodlash qoladi.
2. Toʻrtta qoʻshimcha va ularni tanlash
Koreyschada toʻrtta majhul qoʻshimchasi bor: 이 · 히 · 리 · 기. Qaysi biri qaysi feʼlga qoʻshilishi 100% qoidaga boʻysunmaydi — yodlash kerak. Lekin oʻzakning oxirgi tovushi juda yaxshi maslahatchi:
-이-
oʻzak ㅎ, ㄱ, unli bilan tugasa
보다 → 보이다 · 놓다 → 놓이다 · 쌓다 → 쌓이다 · 바꾸다 → 바뀌다
-히-
oʻzak ㄱ, ㄷ, ㅂ bilan tugasa
먹다 → 먹히다 · 닫다 → 닫히다 · 잡다 → 잡히다 · 막다 → 막히다
-리-
oʻzak ㄹ bilan tugasa
열다 → 열리다 · 팔다 → 팔리다 · 걸다 → 걸리다 · 듣다 → 들리다
-기-
oʻzak ㄴ, ㅁ, ㅅ, ㅊ bilan tugasa
안다 → 안기다 · 끊다 → 끊기다 · 씻다 → 씻기다 · 쫓다 → 쫓기다
Diqqat: bu roʻyxat yopiq. Majhul nisbat koreys tilida faqat maʼlum feʼllarda bor. Istagan feʼlga 이/히/리/기 qoʻshib boʻlmaydi — koreyslar bunday soʻzni tushunmaydi. Shuning uchun bu darsda yangi qoida emas, yangi soʻzlar yodlanadi. Qolganlari uchun 3-boʻlimdagi 아/어지다 bor.
문이 열렸어요.
Eshik ochildi.
밖에서 음악 소리가 들려요.
Tashqaridan musiqa ovozi eshitilyapti.
듣다 → 들리다. “Men eshitaman” emas — ovoz oʻzi eshitiladi.
3. Gapdagi qoʻshimchalar qanday oʻzgaradi
Majhul nisbat — bu faqat feʼlning oʻzgarishi emas. Gapning ichi ham qayta joylashadi: toʻldiruvchi ega boʻlib qoladi.
1. Oddiy gap. Bajaruvchi — ega, ish — toʻldiruvchi.
고양이가
쥐를
잡았어요. — Mushuk sichqonni tutdi.
2. 을/를 → 이/가. Toʻldiruvchi egaga aylanadi.
쥐가 … — Sichqon…
3. Eski ega → 에게 / 한테 (jonli), 에 (jonsiz).
쥐가 고양이에게
잡혔어요. — Sichqon mushukka tutildi.
창문이 바람에 닫혔어요.
Deraza shamoldan yopildi.
바람 — jonsiz, shuning uchun 에게 emas, 에.
Bu ham oʻzbekchaga oʻxshaydi. “Sichqon mushukka tutildi” — biz ham bajaruvchini joʻnalish kelishigiga qoʻyamiz. Koreysning 에게/한테 si aynan shu vazifada turibdi. Faqat bitta farq bor: koreys tili jonli va jonsizni ajratadi — odam yoki hayvon boʻlsa 에게/한테, shamol, yomgʻir, qor boʻlsa 에.
4. 아/어지다 — hamma feʼl uchun ochiq yoʻl
Feʼlda 이/히/리/기 shakli boʻlmasa, majhul 아/어 + 지다 bilan yasaladi. Yasalishi PK-18 dagi 아/어요 bilan bir xil — oʻzakning oxirgi unlisiga qarang:
| Feʼl | Oʻzak | Qoʻshimcha | Natija | Maʼnosi |
|---|---|---|---|---|
| 만들다 | 만들 | 어지다 | 만들어지다 | yasaladi |
| 켜다 | 켜 | 지다 | 켜지다 | yonadi (chiroq) |
| 끄다 | 끄 | 어지다 | 꺼지다 | oʻchadi |
| 쓰다 | 쓰 | 어지다 | 써지다 | yoziladi |
이 빵은 우유로 만들어져요.
Bu non sutdan tayyorlanadi.
갑자기 불이 꺼졌어요.
Toʻsatdan chiroq oʻchdi.
지다 sifatlar bilan ham ishlaydi, lekin u yerda maʼnosi boshqa — “…lashmoq, …bormoq”: 좋다 → 좋아지다 (yaxshilanmoq), 춥다 → 추워지다 (sovib bormoq), 예쁘다 → 예뻐지다 (chiroyli boʻlib bormoq). Feʼl bilan — majhul, sifat bilan — oʻzgarish. Ikkalasini ham eslab qoling.
5. 하다 feʼllari uchun: 되다
하다 bilan tugaydigan feʼllar (PK darslarida koʻp uchragan 공부하다, 시작하다, 준비하다…) majhulga 되다 bilan oʻtadi:
시작하다 → 시작되다
boshlamoq → boshlanmoq
준비하다 → 준비되다
tayyorlamoq → tayyorlanmoq
사용하다 → 사용되다
ishlatmoq → ishlatilmoq
걱정하다 → 걱정되다
xavotirlanmoq → xavotir tugʻilmoq
수업이 아홉 시에 시작돼요.
Dars soat toʻqqizda boshlanadi.
되다 → 돼요 (PK-18 dagi 되어요 qisqargani).
6. Har kuni eshitiladigan majhul gaplar
Baʼzi majhul feʼllar shu qadar koʻp ishlatiladiki, ularni alohida soʻz sifatida yodlagan maʼqul:
길이 많이 막혔어요.
Yoʻl juda tiqilib qoldi.
학교까지 삼십 분 걸려요.
Maktabgacha oʻttiz daqiqa ketadi.
걸리다 — vaqt haqida ham, kasal haqida ham: 감기에 걸렸어요 (shamollab qoldim).
이 책은 서점에서 잘 팔려요.
Bu kitob doʻkonda yaxshi sotiladi.
Koʻp uchraydigan xatolar
문을 열렸어요.
문이 열렸어요.
Majhul feʼlda toʻldiruvchi qolmaydi — 을/를 이/가ga aylanadi.
쥐가 고양이가 잡혔어요.
쥐가 고양이에게 잡혔어요.
Ish bajaruvchisi — 에게/한테. Bitta gapda ikkita 가 boʻlmaydi.
산이 보여져요.
산이 보여요.
보이다 allaqachon majhul. Ustiga yana 아/어지다 qoʻshilmaydi — bu ikki qavat majhul boʻladi.
수업이 시작해요 (“dars boshlanadi” maʼnosida)
수업이 시작돼요.
Kim boshlaydi demoqchi boʻlsangiz 시작하다, ishning oʻzi boshlansa — 시작되다.
Mashq
1 열다 ning majhul shakli qaysi?
Javob
열리다 — oʻzak ㄹ bilan tugagani uchun 리: 문이 열려요.
2 Toʻldiring: 쥐가 고양이 잡혔어요.
Javob
에게 (yoki 한테) — mushuk jonli, shuning uchun 에 emas.
3 Bu gapni majhulga oʻtkazing: 누가 창문을 닫았어요.
Javob
창문이 닫혔어요. 을 → 이, 닫다 → 닫히다. Kim yopgani endi aytilmaydi — majhul nisbatning butun maqsadi shu.
4 만들다 ning majhuli qaysi va nega 이/히/리/기 emas?
Javob
만들어지다. 만들다 ning 이/히/리/기 shakli yoʻq — bunday feʼllar uchun 아/어지다 yoʻli ishlatiladi.
5 Xatoni toping:
수업이 아홉 시에 시작해요. (“dars boshlanadi”)
Javob
Toʻgʻrisi — 수업이 아홉 시에 시작돼요. 하다 feʼllari majhulga 되다 bilan oʻtadi.
6 감기에 걸렸어요 nima degani?
Javob
“Shamollab qoldim.” 걸리다 — 걸다 ning majhuli, lekin bu iborada “kasallikka ilinmoq” maʼnosida qotib qolgan. Bitta soʻz sifatida yodlang.
Kalit soʻzlar
- 열리다 — ochilmoq (열다 dan)
- 닫히다 — yopilmoq (닫다 dan)
- 들리다 — eshitilmoq (듣다 dan)
- 보이다 — koʻrinmoq (보다 dan)
- 잡히다 — tutilmoq (잡다 dan)
- 막히다 — tiqilib qolmoq (막다 dan)
- 팔리다 — sotilmoq (팔다 dan)
- 걸리다 — (vaqt) ketmoq; (kasallikka) ilinmoq
- 꺼지다 — oʻchmoq · 켜지다 — yonmoq
- 시작되다 — boshlanmoq · 바람 — shamol
Darsning xulosasi
- Majhul nisbat = ish bajaruvchisi emas, ishning oʻzi muhim.
- Toʻrtta qoʻshimcha: 이 · 히 · 리 · 기 — yopiq roʻyxat, feʼl bilan birga yodlanadi.
- Oʻzakning oxiri maslahat beradi: ㄹ → 리, ㄱ/ㄷ/ㅂ → 히, ㄴ/ㅁ/ㅅ → 기, ㅎ/unli → 이.
- Gap qayta joylashadi: 을/를 → 이/가, eski ega → 에게/한테 (jonli) yoki 에 (jonsiz).
- Shakli yoʻq feʼllar uchun — 아/어지다 (만들어지다, 꺼지다).
- 하다 feʼllari uchun — 되다 (시작되다, 준비되다).
- Oʻzbekcha juftligi: och-il-di · yop-il-di — ikkala tilda ham qoʻshimcha feʼl ichiga kiradi.