PK-57: Orttirma nisbat — -이/히/리/기/우/구/추- va 게 하다
“Yedi” va “yediRdi”, “oʻqidi” va “oʻqiTdi” — oʻzbek tilidagi shu qoʻshimchaning koreyscha aynan aksi: 먹다 → 먹이다, 읽다 → 읽히다.
PK-57: Orttirma nisbat — -이/히/리/기/우/구/추- va 게 하다
Ukangiz uxlab yotibdi, siz uni turgʻizdingiz. Oʻzbekchada “u uygʻondi” demaysiz — “men uni uygʻotdim” deysiz. Ish oʻzidan boʻlgani yoʻq: siz qildirdingiz. Bu — orttirma nisbat, va oʻzbek tilida u -tir-, -dir-, -t- qoʻshimchalari bilan yasaladi. Koreys tili buni oʻtgan darsdagi mashinaning aynan aksi bilan qiladi.
Bu darsda siz
- Yettita qoʻshimcha bilan orttirma feʼl yasaysiz
- Gapda kim kimga nima qildirayotganini toʻgʻri belgilaysiz
- Har qanday feʼl uchun ishlaydigan 게 하다 ni oʻrganasiz
- 하다 feʼllari uchun 시키다 ni koʻrasiz
- 보이다, 읽히다 kabi ikki maʼnoli feʼllarni chalkashtirmaysiz
1. Yana oʻzbekcha juftlik
| Oddiy | Orttirma (oʻzbekcha) | Koreyscha | Orttirma (koreyscha) |
|---|---|---|---|
| yemoq | yedirmoq | 먹다 | 먹이다 |
| kiymoq | kiydirmoq | 입다 | 입히다 |
| bilmoq | bildirmoq | 알다 | 알리다 |
| kulmoq | kuldirmoq | 웃다 | 웃기다 |
| uxlamoq | uxlatmoq | 자다 | 재우다 |
Ikki dars — bitta joydan. Oʻtgan darsdagi majhul qoʻshimchalari ham 이/히/리/기 edi. Bugungi orttirma qoʻshimchalari ham 이/히/리/기, ustiga yana 우/구/추. Bu tasodif emas: koreys tilida ikkala nisbat ham bir xil joydan — feʼlning ichidan — oʻsib chiqadi. Oʻzbekchada ham shunday: “och-il-di” va “och-tir-di” — ikkalasi ham oʻzak bilan zamon orasiga tiqiladi. Farqni maʼno va gapdagi qoʻshimchalar aytadi, shakl emas.
2. Yettita qoʻshimcha
-이-
먹다 → 먹이다 (yedirmoq)
보다 → 보이다 (koʻrsatmoq)
죽다 → 죽이다 (oʻldirmoq)
-히-
입다 → 입히다 (kiydirmoq)
앉다 → 앉히다 (oʻtqazmoq)
읽다 → 읽히다 (oʻqitmoq)
-리-
알다 → 알리다 (bildirmoq)
울다 → 울리다 (yigʻlatmoq)
살다 → 살리다 (tiriltirmoq)
-기-
웃다 → 웃기다 (kuldirmoq)
씻다 → 씻기다 (yuvintirmoq)
남다 → 남기다 (qoldirmoq)
-우-
자다 → 재우다 (uxlatmoq)
깨다 → 깨우다 (uygʻotmoq)
타다 → 태우다 (mindirmoq)
-구- / -추-
낮다 → 낮추다 (pasaytirmoq)
늦다 → 늦추다 (kechiktirmoq)
맞다 → 맞추다 (moslashtirmoq)
Bu ham yopiq roʻyxat — istagan feʼlga 우 yoki 히 qoʻshib boʻlmaydi. Yuqoridagi yigirmatacha feʼl eng koʻp ishlatiladiganlari; ularni yodlang, qolganini 게 하다 hal qiladi.
3. Gapdagi qoʻshimchalar
Orttirma nisbat gapga yangi bajaruvchi qoʻshadi. Shuning uchun eski ega bir pogʻona pastga tushadi:
1. Oddiy gap.
아이가
밥을
먹어요. — Bola ovqat yeydi.
2. Yangi bajaruvchi keladi va egani egallaydi.
엄마가 … — Onasi…
3. Eski ega → 에게 / 한테.
엄마가 아이에게
밥을
먹여요. — Onasi bolaga ovqat yediradi.
언니가 동생을 깨웠어요.
Opa ukasini uygʻotdi.
Toʻldiruvchi yoʻq feʼlda (자다, 깨다, 앉다) odam 을/를 oladi, 에게 emas.
어머니가 아이에게 옷을 입혀요.
Ona bolaga kiyim kiydiradi.
Oddiy qoida: asl feʼlda toʻldiruvchi bor boʻlsa (밥을 먹다, 옷을 입다) — odam 에게/한테 oladi. Asl feʼlda toʻldiruvchi yoʻq boʻlsa (자다, 앉다, 웃다) — odam 을/를 oladi.
4. 게 하다 — hamma feʼl uchun
Feʼlning orttirma shakli boʻlmasa yoki “majburladi / ruxsat berdi” degan maʼno kerak boʻlsa — -게 하다. Bu qolipda hech qanday ayri yoʻq: oʻzakka 게 qoʻshiladi, tamom.
선생님이 학생들을 공부하게 했어요.
Oʻqituvchi oʻquvchilarni oʻqishga majbur qildi.
어머니가 자스루르에게 방을 청소하게 했어요.
Onasi Jasurga xonani tozalattirdi.
먹이다
Bevosita — oʻzi qoʻli bilan qildi.
엄마가 아이에게 밥을 먹여요 — onasi qoshiq bilan yediradi.
먹게 하다
Bilvosita — aytdi, ruxsat berdi, majbur qildi.
엄마가 아이에게 밥을 먹게 했어요 — “ovqatni ye” dedi, bola oʻzi yedi.
5. 하다 feʼllari uchun: 시키다
Oʻtgan darsda 하다 → 되다 edi. Orttirma tomonida esa 하다 → 시키다:
선생님이 아프소나를 공부시켰어요.
Oʻqituvchi Afsonani oʻqitdi (oʻqishga majbur qildi).
Uchta juftlikni yonma-yon koʻring:
공부하다 (oʻqimoq) → 공부되다 (oʻqilmoq) → 공부시키다
(oʻqitmoq)
Oʻzbekchada ham xuddi shu uchlik bor: oʻqimoq · oʻqilmoq ·
oʻqitmoq. Yaʼni siz allaqachon uchta nisbat bilan gapirasiz —
bugun faqat ularning koreyscha nomini oʻrganyapsiz.
6. Ikki maʼnoli feʼllar — ehtiyot boʻling
Bir nechta feʼlda majhul va orttirma shakli bir xil koʻrinadi. Qaysi biri ekanini faqat gapdagi qoʻshimchalar aytadi:
산이 보여요.
Togʻ koʻrinadi. (majhul)
제가 친구에게 사진을 보여요.
Men doʻstimga rasm koʻrsataman. (orttirma)
Toʻldiruvchi (을/를) bor boʻlsa — orttirma. Faqat ega boʻlsa — majhul.
Koʻp uchraydigan xatolar
엄마가 아이를 밥을 먹여요.
엄마가 아이에게 밥을 먹여요.
Bitta gapda ikkita 을/를 boʻlmaydi. 밥 toʻldiruvchi boʻlsa, odam 에게 oladi.
동생이 깨웠어요 (“ukamni uygʻotdim” maʼnosida)
동생을 깨웠어요.
깨우다 — orttirma feʼl, uning toʻldiruvchisi bor. 동생이 깼어요 boʻlsa “ukam oʻzi uygʻondi” degani.
선생님이 학생들을 공부시키게 했어요.
선생님이 학생들을 공부하게 했어요. (yoki 공부시켰어요)
Ikki qavat orttirma boʻlmaydi — bittasini tanlang.
아기를 재요.
아기를 재워요.
자다 ning orttirmasi 재우다 — 우 qoʻshimchasi tushib qolmaydi.
Mashq
1 입다 ning orttirma shakli qaysi va nima degani?
Javob
입히다 — “kiydirmoq”. 옷을 입다 (kiyim kiymoq) → 아이에게 옷을 입히다 (bolaga kiyim kiydirmoq).
2 Toʻldiring: 엄마가 아이 밥을 먹여요.
Javob
에게 (yoki 한테) — 밥 allaqachon 을 olgan, shuning uchun odam 을/를 ololmaydi.
3 Farqini ayting: 동생이 잤어요 / 동생을 재웠어요.
Javob
Birinchisi — “ukam uxladi” (oʻzi). Ikkinchisi — “ukamni uxlatdim” (men qildirdim). 자다 → 재우다.
4 청소하다 feʼliga orttirma qoʻshimchasi yoʻq. “Xonani tozalattirdi” qanday aytiladi?
Javob
청소하게 했어요 yoki 청소시켰어요. 하다 feʼllarida ikkala yoʻl ham ochiq.
5 Bu gap majhulmi yoki orttirma? 제가 친구에게 사진을 보여요.
Javob
Orttirma — “rasm koʻrsataman”. Belgisi: 사진을, yaʼni toʻldiruvchi bor. 산이 보여요 da toʻldiruvchi yoʻq — u majhul.
6 Xatoni toping:
선생님이 아프소나를 밥을 먹였어요.
Javob
Toʻgʻrisi — 선생님이 아프소나에게 밥을 먹였어요. Bitta gapda ikkita 을/를 boʻlmaydi.
Kalit soʻzlar
- 먹이다 — yedirmoq (먹다 dan)
- 입히다 — kiydirmoq (입다 dan)
- 앉히다 — oʻtqazmoq (앉다 dan)
- 알리다 — bildirmoq, xabar bermoq (알다 dan)
- 웃기다 — kuldirmoq (웃다 dan)
- 깨우다 — uygʻotmoq (깨다 dan)
- 재우다 — uxlatmoq (자다 dan)
- 태우다 — mindirmoq (타다 dan)
- 늦추다 — kechiktirmoq · 낮추다 — pasaytirmoq
- 시키다 — qildirmoq, buyurmoq · 게 하다 — …tirmoq
Darsning xulosasi
- Orttirma nisbat = ishni boshqa odam qildiradi.
- Yettita qoʻshimcha: 이 · 히 · 리 · 기 · 우 · 구 · 추 — majhul bilan bir joydan chiqadi, shuning uchun shakli oʻxshaydi.
- Gapga yangi ega qoʻshiladi, eskisi 에게/한테 yoki 을/를 ga tushadi.
- Asl feʼlda toʻldiruvchi bor → odam 에게; yoʻq → odam 을/를.
- Har qanday feʼl uchun — -게 하다 (bilvosita, “aytdi, ruxsat berdi”).
- 하다 feʼllari uchun — 시키다 (공부시키다).
- 보이다, 읽히다, 씻기다 ikki maʼnoli: 을/를 bor boʻlsa orttirma, yoʻq boʻlsa majhul.
- Oʻzbekcha juftligi: ye-dir-di · kiy-dir-di · oʻqi-t-di.