PK-61: Koʻchirma gap 2 — -라고 하다 (buyruq), -자고 하다 (taklif)
“Bor DEB aytdi”, “boraylik DEB taklif qildi” — oʻtgan darsdagi mashinaning qolgan ikki tugmasi: buyruq va taklif.
PK-61: Koʻchirma gap 2 — -라고 하다 (buyruq), -자고 하다 (taklif)
Oʻtgan darsda ikkita gap turini oʻrgandingiz: kimdir nimadir aytdi (다고) va kimdir nimadir soʻradi (냐고). Lekin odamlar yana ikki xil gapiradi: ular buyuradi (“eshikni yoping!”) va taklif qiladi (“birga boraylik!”). Bugun shu ikkita tugma qoʻshiladi — va mashina tugallanadi.
Bu darsda siz
- Buyruqni -(으)라고 하다 bilan yetkazasiz
- Taqiqni -지 말라고 하다 bilan yetkazasiz
- Taklifni -자고 하다 bilan yetkazasiz
- 달라고 va 주라고 farqini bilib olasiz
- Toʻrtta gap turini bitta jadvalda koʻrasiz
1. Buyruq: -(으)라고 하다
Asl gap (으)세요 yoki buyruq shaklida boʻlsa, koʻchirma gapda (으)라고 boʻladi. Bu yerda tanish 받침 ayrisi ishlaydi:
받침 YOʻQ
oʻzak + 라고
가다 → 가라고 했어요
하다 → 하라고 했어요
받침 BOR
oʻzak + 으라고
먹다 → 먹으라고 했어요
읽다 → 읽으라고 했어요
선생님이 일찍 오라고 했어요.
Oʻqituvchi erta kel deb aytdi.
어머니가 약을 먹으라고 했어요.
Onam dorini ich deb aytdi.
Oʻzbekchada ham ayni shu tuzilish bor. “Erta kel deb aytdi”, “dorini ich deb aytdi” — biz buyruqni oʻzgartirmaymiz, shundayligicha qoldirib, orqasiga deb qoʻyamiz. Koreys tili ham xuddi shunday: buyruq oʻz shaklida qoladi, faqat oxiriga (으)라고 ulanadi. Ingliz tilida esa buyruq butunlay boshqa qurilmaga aylanadi (“told me to come”) — u yerda oʻrganish qiyinroq.
2. Taqiq: -지 말라고 하다
PK-29 dagi 지 마세요 koʻchirma gapda 지 말라고 boʻladi:
선생님이 교실에서 뛰지 말라고 했어요.
Oʻqituvchi sinfda yugurmang deb aytdi.
말라고, 마라고 emas. 말다 ning oʻzagi 말 —
unga 라고 qoʻshiladi. Bu eng koʻp uchraydigan xatolardan biri.
3. Taklif: -자고 하다
Asl gap “birga qilaylik” maʼnosida boʻlsa — 자고. Bu yerda 받침 ayrisi yoʻq, hamma feʼlga bir xil qoʻshiladi:
| Asl gap | Koʻchirma shakli | Maʼnosi |
|---|---|---|
| 같이 가요! | 같이 가자고 했어요 | birga boraylik dedi |
| 밥을 먹어요! | 밥을 먹자고 했어요 | ovqat yeylik dedi |
| 사진을 찍어요! | 사진을 찍자고 했어요 | rasmga tushaylik dedi |
| 가지 마요! | 가지 말자고 했어요 | bormaylik dedi |
자스루르 씨가 주말에 산에 가자고 했어요.
Jasur dam olish kuni togʻga chiqaylik deb taklif qildi.
Taklif boʻlgani uchun 하다 oʻrniga 제안하다 (taklif qilmoq) yoki 말하다 ham ishlatiladi. Lekin kundalik nutqda oddiy 했어요 eng koʻp uchraydi.
4. 달라고 va 주라고 — kimga beriladi?
PK-31 dagi 주다 koʻchirma gapda ikkiga boʻlinadi, va bu farq juda muhim:
달라고 하다
Soʻrayotgan odam oʻziga soʻraydi.
친구가 돈을 달라고 했어요. — Doʻstim mendan pul soʻradi (oʻziga).
주라고 하다
Boshqa uchinchi odamga berilsin.
친구가 동생에게 돈을 주라고 했어요. — Doʻstim ukamga pul ber dedi.
Oʻzbek tilida bu farqni olmosh aytadi: “menga ber” va “unga ber”. Koreys tilida esa feʼlning oʻzi oʻzgaradi: 달라고 va 주라고. Yaʼni koreyscha bu maʼlumotni feʼl ichiga yashiradi — shuning uchun olmoshni aytish shart emas.
5. Toʻrtta gap turi — bitta jadval
PK-60 va PK-61 birga bitta tizim. Mana butun mashina:
| Gap turi | Qoʻshimcha | Misol | Oʻzbekcha |
|---|---|---|---|
| Darak (평서문) | 다고 | 간다고 했어요 | boradi deb aytdi |
| Soʻroq (의문문) | 냐고 | 가냐고 했어요 | boradimi deb soʻradi |
| Buyruq (명령문) | (으)라고 | 가라고 했어요 | bor deb aytdi |
| Taklif (청유문) | 자고 | 가자고 했어요 | boraylik deb taklif qildi |
Buyruq va taklifda zamon yoʻq. “Bor dedi” gapida buyruqning
oʻzi oʻtgan zamonga tushmaydi — faqat 했어요 oʻtgan zamonda
boʻladi. Shuning uchun 갔라고, 갔자고 degan shakllar
mavjud emas.
Koʻp uchraydigan xatolar
어머니가 약을 먹라고 했어요.
어머니가 약을 먹으라고 했어요.
먹 da 받침 bor → 으라고.
선생님이 뛰지 마라고 했어요.
선생님이 뛰지 말라고 했어요.
말다 + 라고 = 말라고.
친구가 같이 갔자고 했어요.
친구가 같이 가자고 했어요.
Taklifda zamon boʻlmaydi — oʻtgan zamon faqat 했어요 da.
친구가 돈을 주라고 했어요. (“mendan soʻradi”
maʼnosida)
친구가 돈을 달라고 했어요.
Oʻziga soʻrasa — 달라고. Uchinchi odamga berilsin desa — 주라고.
Mashq
1 Koʻchirma gapga aylantiring: 선생님: “일찍 오세요.”
Javob
선생님이 일찍 오라고 했어요. 오다 — 받침 yoʻq → 라고.
2 Toʻldiring: 어머니가 약을 했어요. (먹다)
Javob
먹으라고 — 먹 da 받침 bor, shuning uchun 으라고.
3 Koʻchirma gapga aylantiring: 자스루르: “주말에 같이 산에 가요!”
Javob
자스루르 씨가 주말에 같이 산에 가자고 했어요. Taklif → 자고, 받침 ayrisi yoʻq.
4 Farqini ayting: 달라고 했어요 / 주라고 했어요.
Javob
달라고 — soʻrayotgan odam oʻziga soʻradi. 주라고 — uchinchi odamga berilsin dedi.
5 Xatoni toping:
선생님이 뛰지 마라고 했어요.
Javob
Toʻgʻrisi — 뛰지 말라고 했어요. 말다 ning oʻzagi 말, unga 라고 qoʻshiladi.
6 Bu toʻrt gapni ajrating: 간다고 · 가냐고 · 가라고 · 가자고.
Javob
간다고 — “boradi” dedi (darak). 가냐고 — “boradimi?” deb soʻradi (soʻroq). 가라고 — “bor” dedi (buyruq). 가자고 — “boraylik” dedi (taklif).
Kalit soʻzlar
- -(으)라고 하다 — … deb buyurmoq
- -지 말라고 하다 — … qilmang deb aytmoq
- -자고 하다 — … qilaylik deb taklif qilmoq
- 달라고 하다 — oʻziga berishni soʻramoq
- 주라고 하다 — boshqaga berishni aytmoq
- 제안하다 — taklif qilmoq
- 약 — dori · 뛰다 — yugurmoq
- 산 — togʻ · 등산 — togʻga chiqish
- 일찍 — erta
- 준비물 — olib boriladigan narsalar
Darsning xulosasi
- Buyruq: (으)라고 하다 — 받침 yoʻq → 라고, bor → 으라고.
- Taqiq: 지 말라고 하다 (마라고 emas!).
- Taklif: 자고 하다 — hamma feʼlga bir xil, ayri yoʻq.
- Inkor taklif: 지 말자고 하다.
- 달라고 (menga ber) va 주라고 (unga ber) — koreyscha bu farqni feʼl ichiga yashiradi.
- Buyruq va taklifda zamon boʻlmaydi — oʻtgan zamon faqat 했어요 da.
- Toʻrtta tugma: 다고 · 냐고 · (으)라고 · 자고 — va hammasining oʻzbekchasi bitta deb.