Russian

PR-2: Unlilar: а о у э ы va yumshatuvchi juftlar я ё ю е и

Rus tilidagi 10 unli aslida 5 ta juftlik. Qattiq qatorni yumshoq qatordan ajratasiz, Ы tovushini aytishni oʻrganasiz va я ё ю е ning ikki vazifasini koʻrasiz.

powerty

Aug. 8, 2026

5 5 min 0

PR-2: Unlilar: а о у э ы va yumshatuvchi juftlar я ё ю е и

Rus tilida oʻnta unli harf bor va bu koʻpdek tuyuladi. Aslida esa beshta juftlik bor, xolos. Har bir juftlikda bir xil unli ikki marta yozilgan: bir marta “qattiq” shaklda, bir marta “yumshoq” shaklda. Shu bitta g‘oyani tushunsangiz, rus tilining imlosi ham, talaffuzi ham darrov mantiqiy boʻlib qoladi — chunki bu juftliklar butun til boʻylab takrorlanadi.

Bu darsda siz

Beshta unli juftlikni va ular nima uchun juft ekanini bilasiz
Ы tovushini — oʻzbek tilida yoʻq boʻlgan yagona unlini — aytasiz
я, ё, ю, е ning ikkita butunlay boshqa vazifasini ajratasiz
ё haqidagi ikkita muhim qoidani bilib olasiz

Beshta juftlik а — я о — ё у — ю э — е ы — и

1. Qattiq qator va yumshoq qator

Chap ustundagi beshta harf — qattiq unlilar (твёрдые). Oʻng ustundagilar — yumshoq unlilar (мягкие). Tovush oʻzi bir xil; farq oldidagi undoshga tegishli.

А а — Я я a — ya ма́ма · мя́со

О о — Ё ё o — yo нос · нёс

У у — Ю ю u — yu лу́к · люк

Э э — Е е e — ye э́то · нет

Ы ы — И и ı — i мы́ло · ми́ло

Qoida Undoshdan keyin turgan yumshoq unli oʻzidan oldingi undoshni yumshatadi. та — qattiq “ta”, тя — yumshoq “tya” (til tanglayga koʻtariladi). Bu rus tilidagi eng katta imlo mantiqi: unli harf oʻzidan oldingi undosh haqida xabar beradi.

2. Ы — oʻzbek tilida yoʻq yagona unli

Rostini aytamiz: Ы — bu darsning eng qiyin joyi, chunki bunday tovush oʻzbek tilida yoʻq. Lekin uni chiqarishning aniq usuli bor.

“у” deb ayting va lablaringizni doira qilib turing.
Tovushni toʻxtatmang — lablaringizni tekislang, kulgandek yoying.
Til joyidan qimirlamasin: u orqada, tomoqqa yaqin turaveradi.
Chiqqan tovush — ы. “i” emas, chunki til orqada; “u” emas, chunki lab yoyilgan.

Oʻzbekcha Koʻpchilik oʻzbek oʻquvchisi ы ni и deb aytadi — bu eng koʻp uchraydigan talaffuz xatosi. Farq eshitiladi va u maʼnoni buzadi. Oʻzbek tilidagi “qish” soʻzidagi i tovushi biroz orqaroq aytiladi — mana shu yoʻnalishga yana bir qadam qoʻysangiz, ы chiqadi.

мы́ло sovun

ми́ло yoqimli, shirin

был edi (u erkak)

бил urardi

Yana bitta muhim narsa: ы hech qachon soʻz boshida kelmaydi. Uni doim undoshdan keyin koʻrasiz: мы (biz), ты (sen), сын (oʻgʻil), кни́ги… — toʻxtang, oxirgisi и bilan. Nega? Buni PR-4 da koʻramiz: ж, ш, ц dan keyin и yoziladi, lekin [ы] oʻqiladi.

3. Я, Ё, Ю, Е — ikkita butunlay boshqa vazifa

Bu toʻrt harf ikki xil ishlaydi, va ular qayerda turganiga qarab ish oʻzgaradi. Bu — darsning ikkinchi asosiy g‘oyasi.

1-vazifa: й + unli

Qayerda: soʻz boshida, unlidan keyin, ъ yoki ь dan keyin.

Ikki tovush beradi:
я = [йа] · ё = [йо] · ю = [йу] · е = [йэ]

я́блоко [йа́блъкъ] — olma
моя́ [майа́] — mening (ayol)
ёлка [йо́лкъ] — archa
семья́ [сим'йа́] — oila

2-vazifa: undoshni yumshatish

Qayerda: undoshdan keyin.

Bitta tovush beradi, oldingi undoshni yumshatadi:
мя = [м'а] · нё = [н'о] · лю = [л'у] · те = [т'э]

мя́со [м'а́съ] — goʻsht
тётя [т'о́т'ъ] — xola
лю́ди [л'у́д'и] — odamlar
нет [н'эт] — yoʻq

Моя́ семья́ — э́то ма́ма, па́па и я.

[майа́ сим'йа́ — э́тъ ма́мъ, па́пъ и йа]

Mening oilam — bu oyim, dadam va men.

Bu gapda я uch marta keladi va uchalasi ham 1-vazifada: мо-я (unlidan keyin), семь-я (ь dan keyin), я (soʻz boshida). Hammasi [йа].

Oʻzbekcha Bu sizga notanish emas. Oʻzbek lotinida biz yalpiz, yoʻl, yurak deb ikki harf bilan yozamiz; oʻzbek kirillida esa aynan ruschadagidek ялпиз, йўл, юрак. Yaʼni “bitta harf — ikkita tovush” g‘oyasi oʻzbek kirilliga ruschadan kirgan. Siz bu tizimni allaqachon koʻrgansiz.

4. Ё haqida ikkita qoida

Qoida 1 Ё har doim urgʻuli. Bitta istisno ham yoʻq. Shuning uchun ё ustiga urgʻu belgisi qoʻyilmaydi — u allaqachon urgʻuli. Soʻzda ё koʻrsangiz, urgʻuni qidirib oʻtirmang: u shu yerda.

Ehtiyot boʻling Ё koʻpincha “е” deb chop etiladi. Gazeta, kitob va saytlarda nuqtalar tashlab ketiladi: ещё oʻrniga еще, всё oʻrniga все. Bu chalkashtiradi, chunki всё (hammasi) va все (hammalari) — ikki xil soʻz. Prime Russian darslarida biz nuqtalarni doim qoʻyamiz, lekin tashqaridagi matnlarda ularni oʻzingiz tiklashga tayyor boʻling.

Koʻp uchraydigan xatolar

~~мы́ло va ми́ло bir xil oʻqiladi~~

Yoʻq: [мы́лъ] (sovun) va [м'и́лъ] (yoqimli) — boshqa soʻzlar

~~мя́со → [мйа́со]~~

мя́со → [м'а́съ] — undoshdan keyin я “й” bermaydi, faqat yumshatadi

~~я́блоко → [а́блоко]~~

я́блоко → [йа́блъкъ] — soʻz boshida я = йа, “й” tushib qolmaydi

~~ещё soʻzida urgʻu birinchi boʻgʻinda~~

ещё — urgʻu ё da, chunki ё har doim urgʻuli

Mashq

1 ю harfining juftini ayting.

Javobni koʻrish

у. Juftliklar: а—я, о—ё, у—ю, э—е, ы—и. Chap tomondagi qattiq, oʻng tomondagi yumshoq.

2 ЮГ (janub) soʻzida ю qaysi vazifada?

Javobni koʻrish

1-vazifada — [йук]. Ю soʻz boshida turibdi, shuning uchun ikkita tovush beradi: й + у. (Oxirgi Г nega [к] boʻlib qolgani PR-5 da — bu оглушение.)

3 ЛЮ́ДИ soʻzida ю qaysi vazifada?

Javobni koʻrish

2-vazifada — [л'у́д'и]. Ю undosh Л dan keyin turibdi, shuning uchun “й” bermaydi — faqat Л ni yumshatadi. “Lyudi”, “Lyyudi” emas.

4 Bu ikki soʻzning maʼnosi bir xilmi? нос — нёс

Javobni koʻrish

Yoʻq. нос [нос] — burun. нёс [н'ос] — koʻtarib ketardi. Farq faqat Н ning yumshoqligida, lekin bu butunlay boshqa soʻz. Mana shuning uchun yumshoq unlilar muhim.

5 Qaysi soʻzda urgʻu topish uchun hech narsa qilish shart emas?
а) молоко́ б) тётя в) кни́га г) окно́

Javobni koʻrish

б) тётя. Unda ё bor, ё esa har doim urgʻuli — demak urgʻu birinchi boʻgʻinda. Qolgan soʻzlarda urgʻuni yodlash yoki belgidan koʻrish kerak.

Kalit soʻzlar

гла́сныйunli (tovush)
согла́сныйundosh
твёрдыйqattiq
мя́гкийyumshoq
мы́лоsovun
мя́соgoʻsht
лю́диodamlar
семья́oila
я́блокоolma
ещёhali, yana

🎯 Esda qoladigan narsa

10 unli = 5 juftlik: а—я, о—ё, у—ю, э—е, ы—и.
Ы — oʻzbek tilida yoʻq. “у” deb ayting, lablarni yoying: chiqadi. мы́ло ≠ ми́ло.
я ё ю е soʻz boshida / unlidan keyin / ъ ь dan keyin = й + unli.
Oʻsha harflar undoshdan keyin = bitta unli + undoshni yumshatadi.
Ё har doim urgʻuli, lekin bosmada koʻpincha “е” deb yoziladi.