Russian

PR-3: Undoshlar 1: jarangli va jarangsiz juftliklar (б-п, в-ф, г-к, д-т, з-с, ж-ш)

Rus undoshlarining yarmi juft boʻlib yashaydi: bir xil ogʻiz, bir xil til, farq faqat tomoqda. Bu juftliklarni bilsangiz, PR-5 dagi talaffuz qoidalari oʻz-oʻzidan tushunarli boʻladi.

powerty

Aug. 8, 2026

10 5 min 0

PR-3: Undoshlar 1: jarangli va jarangsiz juftliklar (б-п, в-ф, г-к, д-т, з-с, ж-ш)

Barmogʻingizni tomogʻingizga qoʻying va “ззззз” deng. Titrayaptimi? Endi qoʻlni olmasdan “сссс” deng. Titrash toʻxtadi. Ogʻzingiz, tilingiz, tishingiz bir xil holatda turibdi — faqat tomoq ishlashdan toʻxtadi. Mana shu — rus tilidagi oltita undosh juftligining butun siri. Va bu sirni bilish keyinchalik sizga eng qiyin talaffuz qoidalarini tekinga beradi.

Bu darsda siz

Oltita jarangli–jarangsiz juftlikni tomoq testi bilan ajratasiz
Juftsiz undoshlarni — doim jarangli va doim jarangsizlarini — bilasiz
Har bir undoshning qattiq va yumshoq shakli borligini koʻrasiz
Nega хлеб [хлеп] deb oʻqilishini oldindan tushunasiz

Tomoq testi tomoq titraydi = зво́нкий — jarangli · tomoq jim = глухо́й — jarangsiz

1. Oltita juftlik

Har bir qatorda ikkita harf bir xil tarzda aytiladi. Farq faqat bitta: ovoz paychalari ishlaydimi yoki yoʻqmi.

Jarangli	Jarangsiz	Qayerda yasaladi	Ruscha misol
Б б	П п	ikki lab	брат (aka) — парк (park)
В в	Ф ф	tish + past lab	вода́ (suv) — фи́льм (film)
Г г	К к	tilning orqasi	го́род (shahar) — кот (mushuk)
Д д	Т т	til + tish	дом (uy) — там (u yerda)
З з	С с	til + tish, siljish	зима́ (qish) — сын (oʻgʻil)
Ж ж	Ш ш	til orqaroq, shivirlash	жена́ (xotin) — шко́ла (maktab)

Oʻzbekcha Yaxshi xabar: oltita juftlikning hammasi oʻzbek tilida ham bor — b–p, v–f, g–k, d–t, z–s, j–sh. Bu ovozlarni chiqarishni oʻrganishingiz shart emas, siz ularni bolalikdan aytasiz. Sizga faqat rus tili bu juftliklar bilan nima qilishini bilish kerak — va u juda qiziq narsalar qiladi (PR-5).

2. Juftsiz undoshlar

Qolgan undoshlarning jufti yoʻq. Ular ikki guruhga boʻlinadi va bu ham keyin kerak boʻladi:

Doim jarangli

Л М Н Р Й

Bular hech qachon jarangsizlanmaydi. Soʻz oxirida ham oʻzicha qoladi: стол [стол], дом [дом], сын [сын], мир [мир].

Ularni сонорные deb ham atashadi — “ovozdorlar”.

Doim jarangsiz

Х Ц Ч Щ

Bularning jarangli jufti yoʻq. хлеб, цирк, чай, щи — hammasida tomoq jim.

Bu toʻrttasini PR-4 da alohida koʻramiz, chunki ularning oʻz odati bor.

3. Har bir undoshning ikkita yuzi bor: qattiq va yumshoq

PR-2 da unlilar juft boʻlishini koʻrdik. Endi mantiq yopiladi: undoshlar ham juft — qattiq va yumshoq. Va qaysi biri ekanini keyingi harf aytib beradi.

Keyin nima kelsa	Undosh qanday	Misol	Maʼnosi
а о у э ы	QATTIQ	н	но́вый [но́вый] — yangi
я ё ю е и	YUMSHOQ	н'	не́бо [н'э́бъ] — osmon
ь (yumshoq belgi)	YUMSHOQ	т'	мать [мат'] — ona
boshqa undosh / soʻz oxiri	QATTIQ	т	там [там] — u yerda

Мой брат — до́ктор.

[мой брат — до́ктър]

Mening akam — shifokor.

Hamma undoshlar qattiq: keyin а, о kelgan yoki soʻz tugagan. Rus tilida gapning oddiy holati shu.

Э́то дя́дя Оле́г.

[э́тъ д'а́д'ъ ал'э́к]

Bu — Oleg amaki.

Bu yerda д ikki marta yumshoq (д'), chunki keyin я turibdi. Yumshoqlik belgisi — [ ' ].

Oʻzbekcha Oʻzbek tilida undoshning qattiq–yumshoqligi maʼnoni oʻzgartirmaydi. Rus tilida oʻzgartiradi, va bu oʻzbek oʻquvchisi uchun eng notanish g‘oya: мат (shaxmatda mot) — мать (ona); угол (burchak) — у́голь (koʻmir). Yumshoqlikni “ozgina i qoʻshish” deb tushunmang: “mati” emas, [мат'] — til tanglayga tegib turadi, lekin unli chiqmaydi.

4. Nega bu darс keyin ham kerak boʻladi

Juftliklarni yodlash oʻz-oʻzicha zerikarli. Lekin ularsiz rus talaffuzining ikki asosiy qoidasini tushunib boʻlmaydi. Oldindan bir qarab qoʻyaylik:

хлеб → [хлеп] soʻz oxirida б oʻz juftiga — п ga aylanadi

во́дка → [во́тка] jarangsiz к dan oldin д ham jarangsizlanadi → т

сде́лать → [зд'э́лът'] teskarisi ham boʻladi: jarangli д dan oldin с → з

Uchala holatda ham tovush oʻz juftiga oʻtdi — boshqa tovushga emas. Shuning uchun juftliklarni bilish shart: qoidani yodlamaysiz, uni koʻrasiz. Toʻliq tushuntirish PR-5 da.

Koʻp uchraydigan xatolar

~~Г ni oʻzbekcha “гʻ” kabi aytish: го́род → [гʻорот]~~

го́род → [го́рът] — rus Г har doim oddiy “g”, “gʻ” emas

~~мать → “mati”~~

мать → [мат'] — ь unli emas, u faqat т ni yumshatadi

~~В ni soʻz oxirida “v” deb aytish: Ки́ев → [ки́ев]~~

Ки́ев → [ки́иф] — soʻz oxirida В oʻz juftiga (Ф) oʻtadi

~~стол → [стоl] yumshoq “l” bilan~~

стол → [стол] — keyin ь ham, yumshoq unli ham yoʻq, demak qattiq Л

Mashq

1 З harfining jarangsiz jufti qaysi?

Javobni koʻrish

С. Til va tish bir xil holatda, farq faqat tomoqda: з da titraydi, с da jim. Tekshirib koʻring: “зззз” → “ссс”.

2 Qaysi undoshning jufti yoʻq? Б · Ж · Р · Д

Javobni koʻrish

Р — u doim jarangli, jufti yoʻq (Л М Н Р Й guruhidan). Qolganlarining jufti bor: Б—П, Ж—Ш, Д—Т.

3 ДЕНЬ soʻzida Д qattiqmi yoki yumshoq?

Javobni koʻrish

Yumshoq — [д'эн']. Chunki keyin е (yumshoq unli) turibdi. Oxiridagi Н ham yumshoq, chunki undan keyin ь bor. Yaʼni soʻzda ikkita yumshoq undosh.

4 Nega друг soʻzi [друк] deb oʻqiladi?

Javobni koʻrish

Chunki Г soʻz oxirida turibdi va u oʻz jarangsiz juftiga — К ga aylanadi. Boshqa tovushga emas, aynan oʻz juftiga. Shuning uchun juftliklarni bilish kerak edi.

5 Qaysi soʻzda hamma undosh qattiq?
а) мать б) стол в) дя́дя г) день

Javobni koʻrish

б) стол. С, Т, Л — uchalasidan keyin ham yo qattiq unli (о), yo soʻz oxiri. “мать” da ь bor, “дя́дя” da я bor, “день” da е va ь bor — hammasi yumshatadi.

Kalit soʻzlar

зво́нкийjarangli
глухо́йjarangsiz
па́раjuftlik
братaka, uka
вода́suv
го́родshahar
домuy
зима́qish
шко́лаmaktab
другdoʻst

🎯 Esda qoladigan narsa

Oltita juftlik: б-п, в-ф, г-к, д-т, з-с, ж-ш. Farq faqat tomoqda.
Doim jarangli: Л М Н Р Й. Doim jarangsiz: Х Ц Ч Щ.
Har bir undoshning qattiq va yumshoq shakli bor; buni keyingi harf hal qiladi.
Yumshoqlik maʼnoni oʻzgartiradi: мат ≠ мать, угол ≠ уголь.
Tovush oʻzgarganda u oʻz juftiga oʻtadi — shuning uchun juftliklar kerak.