Russian

PR-4: Undoshlar 2: shivirlovchilar ж ш щ ч ц, й harfi va ikki belgi ъ ь

Rus tilining eng oʻjar beshta undoshi: ж, ш, ц doim qattiq, ч va щ doim yumshoq — nima yozilishidan qatʼi nazar. Shu bilan birga ъ va ь belgilarining vazifasini hal qilamiz.

powerty

Aug. 8, 2026

4 5 min 0

PR-4: Undoshlar 2: shivirlovchilar ж ш щ ч ц, й harfi va ikki belgi ъ ь

Oʻtgan darsda shunday qoida oʻrgandik: undoshning qattiq yoki yumshoqligini keyingi harf hal qiladi. Endi rus tili sizga beshta undoshni koʻrsatadi va deydi: “bularga u qoida taʼsir qilmaydi”. Ular oʻz bilganini qiladi — ж, ш, ц har doim qattiq, ч, щ har doim yumshoq, ortidan nima yozilishidan qatʼi nazar. Bu darsda oʻsha beshtasini, й harfini va rus alifbosidagi ovozsiz ikki belgini hal qilamiz.

Bu darsda siz

Ж, Ш, Ц ning doim qattiq, Ч va Щ ning doim yumshoq ekanini bilasiz
жи-ши imlo qoidasini va nega u aldov ekanini tushunasiz
Ш va Щ orasidagi farqni eshitasiz va ayta olasiz
Ъ va Ь — tovushi yoʻq ikki harfning vazifasini ajratasiz

Beshta oʻjar undosh Ж Ш Ц = doim QATTIQ Ч Щ = doim YUMSHOQ

1. Beshta oʻjar undosh

Ж ж j “jon”dagi j · doim qattiq

Ш ш sh “shahar”dagi sh · doim qattiq

Ц ц ts “sement”dagi s+t · doim qattiq

Ч ч ch “choy”dagi ch · doim yumshoq

Щ щ shsh uzun yumshoq sh · doim yumshoq

Oʻzbekcha Beshtadan toʻrttasi sizda bor: ж = j, ш = sh, ц ≈ s/ts, ч = ch. Faqat щ yangi — oʻzbek kirillida bu harf yoʻq edi. Lekin tovushi qiyin emas: bu shunchaki uzunroq va yumshoqroq “sh”. Til tanglayga koʻproq yaqinlashadi va tovush biroz choʻziladi.

наш bizning · qisqa, qattiq [ш]

площадь maydon · uzun, yumshoq [щ']

2. Жи-ши qoidasi — imlo bilan talaffuz kelishmagan joy

Rus maktabida bolalar shu qofiyani yodlaydi: «жи-ши пиши с буквой И» — “жи va ши ni И bilan yoz”. Lekin bu imlo qoidasi, talaffuz qoidasi emas. Yozganda И, oʻqiganda [Ы]:

жить → [жыт'] ж qattiq — И uni yumshata olmaydi

маши́на → [машы́нъ] ш qattiq — “mashina” emas, “mashına”

цирк → [цырк] ц ham qattiq — И yana [ы] boʻlib chiqadi

Qoida Ж, Ш, Ц dan keyin И yoziladi — lekin [Ы] oʻqiladi. Shuningdek ж/ш dan keyin ё emas, koʻpincha о yoki е yoziladi, va ю/я deyarli hech qachon yozilmaydi. Bu qoidalarni yodlash shart emas: esda tuting-ki bu uch harf yumshamaydi, qolganini imlo oʻzi hal qiladi.

3. Й — unli emas, undosh

Й ni “qisqa и” deb atashadi (и краткое), lekin u undosh. U hech qachon oʻzi boʻgʻin yasamaydi. Uni PR-2 dagi я ё ю е ning ichidagi “й” bilan solishtiring — bu oʻsha tovush, faqat ochiq yozilgan:

Yozilishi	Oʻqilishi	Maʼnosi	Izoh
чай	[чай]	choy	Й soʻz oxirida — unlidan keyin
музе́й	[музэ́й]	muzey	shu joyda
мой	[мой]	mening	shu joyda
йо́гурт	[йо́гурт]	yogurt	kamdan-kam: soʻz boshida

4. Ъ va Ь — tovushi yoʻq ikki harf

Rus alifbosining oxirgi sirlari. Bu ikki harfning oʻz tovushi yoʻq: ular faqat qoʻshni harflarga koʻrsatma beradi.

Ь — мя́гкий знак (yumshoq belgi)

Vazifasi: oldidagi undoshni yumshatadi.

Qayerda: soʻz oxirida yoki soʻz ichida.

мать [мат'] — ona
соль [сол'] — tuz
день [д'эн'] — kun
писа́ть [п'иса́т'] — yozmoq

Juda koʻp uchraydi — deyarli har bir infinitiv shu bilan tugaydi.

Ъ — твёрдый знак (qattiq belgi)

Vazifasi: ajratadi — keyingi я ё ю е ni “й + unli” qilib oʻqitadi.

Qayerda: deyarli faqat prefiksdan keyin.

объясни́ть [аб-йисн'и́т'] — tushuntirmoq
съесть [с-йэст'] — yeb qoʻymoq
подъе́зд [пад-йэ́ст] — podyezd

Juda kam uchraydi — butun matnda bir-ikki marta.

Мать говори́т: «Соль на столе́».

[мат' гъвар'и́т: сол' нъ стал'э́]

Ona aytadi: “Tuz stolda”.

Ikkita ь: мать va соль. Ikkalasida ham u faqat oxirgi undoshni yumshatadi — hech qanday unli qoʻshmaydi.

Ehtiyot boʻling Ь ni unli deb oʻqimang. Oʻzbek oʻquvchisining eng koʻp uchraydigan xatosi: писать ni “pisati”, соль ni “soli” deb aytish. Yumshoq belgi hech qanday tovush chiqarmaydi. U shunchaki tilingizga “tanglayga tegib tur” deydi. Soʻz oxiridagi undosh yumshoq boʻladi va shu yerda toʻxtaydi.

у́гол burchak

у́голь koʻmir

брат aka (ot)

брать olmoq (feʼl)

Ustoz maslahati Ikkinchi juftlikni yaxshilab yodlang: -ть bilan tugagan soʻz deyarli har doim feʼlning infinitivi — “-moq”. читать (oʻqimoq), писать (yozmoq), говорить (gapirmoq), жить (yashamoq). Notanish soʻz oxirida -ть koʻrsangiz, bu feʼl. Bu kichik belgi sizga lugʻatsiz yuzlab soʻzni taniydi.

Koʻp uchraydigan xatolar

~~маши́на → [маши́на] yumshoq “shi” bilan~~

маши́на → [машы́нъ] — Ш doim qattiq, И dan keyin ham

~~соль → “soli”~~

соль → [сол'] — ь tovush emas, u faqat Л ni yumshatadi

~~ещё → [есho]~~

ещё → [йищ'о́] — Щ uzun yumshoq “sh”, va ё urgʻuli

~~Ъ ham undoshni yumshatadi~~

Yoʻq — Ъ ajratadi, Ь yumshatadi. Ular teskari ish qiladi

Mashq

1 ЖИЗНЬ (hayot) soʻzidagi ЖИ qanday oʻqiladi?

Javobni koʻrish

[жы]. Yozilishi И, oʻqilishi [ы] — chunki Ж doim qattiq. Butun soʻz: [жызн']. Oxiridagi ь Н ni yumshatadi.

2 Qaysi undosh doim yumshoq? Ж · Ц · Ч · Ш

Javobni koʻrish

Ч (va bu yerda yoʻq boʻlgan Щ). Ж, Ц, Ш — uchalasi doim qattiq.

3 СЕМЬЯ́ soʻzida Ь nima qilyapti?

Javobni koʻrish

Bu yerda u ikki ish qilyapti: М ni yumshatadi va ajratadi, shuning uchun Я [йа] boʻlib oʻqiladi: [сим'йа́]. “Semya” emas, “sim-YA”. Soʻz ichidagi ь koʻpincha shunday ishlaydi.

4 Bu soʻzlardan qaysi biri feʼl?
а) мать б) брать в) соль г) день

Javobni koʻrish

б) брать — olmoq. U -ть bilan tugaydi, bu infinitiv belgisi. Qolganlari otlar: мать (ona), соль (tuz), день (kun) — ular -ть emas, oddiy undosh + ь bilan tugagan.

5 Qaysi soʻzda Ъ boʻlishi kerak?
а) сесть б) съесть в) семья г) писать

Javobni koʻrish

б) съесть (yeb qoʻymoq) — bu с- prefiksi + есть. Prefiksdan keyin, е dan oldin — Ъ ning aynan oʻz joyi: [с-йэст']. Ъ siz yozsangiz “сесть” (oʻtirmoq) chiqadi — butunlay boshqa soʻz!

Kalit soʻzlar

житьyashamoq
маши́наmashina
циркsirk
чайchoy
ещёhali, yana
пло́щадьmaydon
матьona
сольtuz
братьolmoq
объясни́тьtushuntirmoq

🎯 Esda qoladigan narsa

Ж Ш Ц — doim qattiq. Ч Щ — doim yumshoq. Keyingi harf ularga taʼsir qilmaydi.
жи-ши: И yoziladi, [ы] oʻqiladi. Ци da ham shunday.
Щ = uzun yumshoq Ш. Oʻzbek kirillida yoʻq edi — yangi harf.
Ь yumshatadi (мать, соль), Ъ ajratadi (съесть). Ikkalasining ham tovushi yoʻq.
-ть bilan tugagan soʻz — deyarli har doim feʼlning infinitivi.