PR-5: Urgʻu (ударение), аканье va soʻz oxiridagi jarangsizlanish
Rus tilida urgʻu maʼnoni oʻzgartiradi va qolgan barcha unlilarni qisqartiradi. Uchta talaffuz qoidasi — аканье, иканье va оглушение — bilan har qanday soʻzni toʻgʻri oʻqiy boshlaysiz.
PR-5: Urgʻu (ударение), аканье va soʻz oxiridagi jarangsizlanish
Alifbo tugadi. Endi eng qiziq narsa: rus tilida soʻz yozilganidek oʻqilmaydi. Молоко deb yozilib, [мълако́] deb aytiladi. Хлеб deb yozilib, [хлеп] deb aytiladi. Bu tartibsizlik emas — bu uchta aniq qoida, va uchalasi ham bitta narsadan kelib chiqadi: urgʻu. Bu darsdan keyin siz rus soʻzini koʻrib, uni qanday aytishni bilasiz.
Bu darsda siz
- Urgʻu nega rus tilida shunchalik muhim ekanini tushunasiz
- Urgʻusiz О ni [a] deb aytasiz — bu аканье
- Urgʻusiz Е va Я ni [и] deb aytasiz — bu иканье
- Soʻz oxiridagi jarangli undoshni jarangsizlantirasiz — bu оглушение
1. Urgʻu — rus tilining yuragi
Har bir ruscha soʻzda faqat bitta urgʻuli boʻgʻin bor. U boshqalardan uzunroq, balandroq va aniqroq aytiladi. Qolgan boʻgʻinlar esa siqiladi, qisqaradi va ba'zan deyarli eshitilmay qoladi.
Va urgʻu koʻchib yuradi. Bitta soʻzning ichida:
| Birlik | Koʻplik | Urgʻu | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| рука́ | ру́ки | oxirdan → boshga | qoʻl → qoʻllar |
| окно́ | о́кна | oxirdan → boshga | deraza → derazalar |
| го́род | города́ | boshdan → oxirga | shahar → shaharlar |
2. Аканье — urgʻusiz О qayerga ketadi
Birinchi va eng koʻp uchraydigan qoida. Urgʻusiz О harfi [а] boʻlib oʻqiladi. Urgʻudan uzoqlashgan sari u yanada qisqaradi va deyarli eshitilmaydigan [ъ] ga aylanadi.
3. Иканье — urgʻusiz Е va Я qayerga ketadi
Xuddi shu narsa yumshoq unlilar bilan ham boʻladi: urgʻusiz Е va Я [и] boʻlib oʻqiladi.
4. Оглушение — soʻz oxiridagi jarangsizlanish
Uchinchi qoida, va bu yerda PR-3 dagi juftliklar ish beradi. Soʻz oxirida jarangli undosh oʻz jarangsiz juftiga aylanadi. Rus tili soʻzni jarangli tovush bilan tugatishni yoqtirmaydi.
| Yozilishi | Oʻqilishi | Nima boʻldi | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| хлеб | [хлеп] | б → п | non |
| друг | [друк] | г → к | doʻst |
| сад | [сат] | д → т | bogʻ |
| нож | [нош] | ж → ш | pichoq |
| глаз | [глас] | з → с | koʻz |
| Ки́ев | [ки́иф] | в → ф | Kiyev |
Shu narsa soʻz ichida ham boʻladi, agar jarangli undosh jarangsizning oldida tursa — va teskarisi ham:
5. Hammasini birga qoʻyamiz
Хлеб и молоко́ — на столе́.
[хлеп и мълако́ — нъ стал'э́]
Non va sut — stolda.
Bitta qisqa gapda uchala qoida ham ishladi: хлеб → [хлеп] (оглушение), молоко → [мълако́] (аканье), на столе → [нъ стал'э́] (аканье, ikki marta).
Моя́ сестра́ хорошо́ говори́т по-ру́сски.
[майа́ систра́ хърашо́ гъвар'и́т па-ру́ски]
Mening singlim yaxshi ruscha gapiradi.
Urgʻuli boʻgʻinlarni sanang: -я́, -тра́, -шо́, -ри́т, ру́-. Faqat shu beshtasi toʻliq aytiladi; qolgan hammasi qisqargan.
Koʻp uchraydigan xatolar
молоко́ → [моloko]
молоко́ → [мълако́] — urgʻusiz О hech qachon [о] emas
хлеб → [хлеб]
хлеб → [хлеп] — soʻz oxirida Б oʻz jufti П ga oʻtadi
Har bir boʻgʻinni bir xil kuch bilan aytish
Bitta boʻgʻin uzun va baland, qolgani qisqa — bu talaffuzning yarmi
за́мок va замо́к — bir xil soʻz, urgʻu muhim emas
за́мок = qulf, замо́к = qalʼa — urgʻu maʼnoni oʻzgartiradi
Mashq
1 ХОРОШО́ — uchta О qanday oʻqiladi?
Javobni koʻrish
[хърашо́]. Oxirgi О urgʻuli — toʻliq [о]. Undan oldingisi [а]. Eng birinchisi urgʻudan uzoq — deyarli eshitilmaydigan [ъ]. Uch xil О, bitta soʻzda.
2 САД (bogʻ) qanday oʻqiladi va nega?
Javobni koʻrish
[сат] — оглушение. Soʻz oxiridagi Д oʻz jarangsiz juftiga, Т ga aylanadi. Diqqat: yozganda baribir сад — talaffuz oʻzgardi, imlo emas.
3 МУ́КА va МУКА́ — farqi nima?
Javobni koʻrish
Faqat urgʻu, lekin maʼno butunlay boshqa: му́ка — azob, qiynoq. мука́ — un (nondan yasaladigan). Ikkala soʻz bir xil harflardan tuzilgan.
4 СЕСТРА́ soʻzidagi Е qanday oʻqiladi?
Javobni koʻrish
[и] — butun soʻz [систра́]. Bu иканье: urgʻusiz Е va Я [и] boʻlib qisqaradi. Urgʻu oxirgi А da.
5
Qaysi oʻqish notoʻgʻri?
а) вода́ = [вада́] б) нож = [нош]
в) го́род = [го́род] г) Москва́ = [масква́]
Javobni koʻrish
в) notoʻgʻri. Ikkita xato bor: ikkinchi О urgʻusiz, demak [ъ] boʻlishi kerak; oxiridagi Д esa jarangsizlanib Т boʻladi. Toʻgʻrisi — [го́рът].
Kalit soʻzlar
- ударе́ниеurgʻu
- слогboʻgʻin
- хлебnon
- молоко́sut
- вода́suv
- сестра́opa, singil
- хорошо́yaxshi
- язы́кtil
- за́мок / замо́кqulf / qalʼa
- по-ру́сскиruschada
🎯 Esda qoladigan narsa
- Har bir soʻzda bitta urgʻuli boʻgʻin. U uzun va aniq, qolgani qisqa.
- Urgʻu maʼnoni oʻzgartiradi (за́мок ≠ замо́к) va soʻz oʻzgarganda koʻchadi (рука́ → ру́ки).
- Аканье: urgʻusiz О → [а], uzoqdagisi → [ъ]. молоко́ [мълако́].
- Иканье: urgʻusiz Е va Я → [и]. сестра́ [систра́].
- Оглушение: soʻz oxirida jarangli undosh oʻz juftiga oʻtadi. хлеб [хлеп], друг [друк].
- Yangi soʻzni urgʻusi bilan birga yodlang — bu bir soniya, foydasi bir yil.