PR-8: Jins (род) — otlarning uch jinsi va uni oxiridan aniqlash
Rus tilidagi har bir ot uch jinsdan biriga tegishli. Oʻzbek tilida bu tushuncha yoʻq — lekin jinsni soʻzning oxirgi harfidan deyarli har doim aniqlash mumkin.
PR-8: Jins (род) — otlarning uch jinsi va uni oxiridan aniqlash
Bugungi dars — Prime Russian kursidagi birinchi haqiqatan yangi gʻoya. Shu paytgacha hamma narsa oʻzbek tilidagi biror narsaga oʻxshardi. Endi esa oʻxshamaydi: rus tilida har bir ot — stol ham, kitob ham, deraza ham — uchta jinsdan biriga tegishli. Va bu tasodifiy emas: jinsni soʻzning oxirgi harfidan deyarli har doim aniqlash mumkin. Shuning uchun bu dars koʻrinishidan qiyin, amalda esa juda tartibli.
Bu darsda siz
- Uchta jinsni — мужско́й, же́нский, сре́дний — bilib olasiz
- Istalgan otning jinsini oxirgi harfiga qarab aniqlaysiz
- -ь bilan tugagan otlar nega alohida ekanini tushunasiz
- Otni он, она́, оно́ olmoshlari bilan almashtirasiz
1. Uchta jins
Мужско́й — erkak
дом · стол · брат
Undosh bilan tugaydi.
Yana -й: музе́й, чай.
Olmoshi: он
Же́нский — ayol
кни́га · шко́ла · семья́
-а yoki -я bilan tugaydi.
сестра́, ко́мната, ла́мпа.
Olmoshi: она́
Сре́дний — oʻrta
окно́ · мо́ре · сло́во
-о yoki -е bilan tugaydi.
у́тро, ме́сто, зда́ние.
Olmoshi: оно́
2. Nega jinsni bilish shart
Jins oʻzicha kerak emas — u boshqa soʻzlarni boshqaradi. Mana nima uchun buni birinchi haftadanoq oʻrganamiz:
| Jins | Sifat (PR-12) | Egalik (PR-10) | Oʻtgan zamon (PR-23) |
|---|---|---|---|
| м. дом | но́вый дом | мой дом | дом был |
| ж. кни́га | но́вая кни́га | моя́ кни́га | кни́га была |
| с. окно́ | но́вое окно́ | моё окно́ | окно́ было |
3. Он, она́, оно́ — otni almashtiradigan olmoshlar
Rus tilida он faqat “u (erkak)” degani emas. U har qanday erkak jinsdagi otning oʻrniga turadi — jonli boʻladimi, jonsizmi.
— Где стол? — Он здесь.
— Stol qayerda? — U shu yerda.
Стол — erkak jinsi, shuning uchun он. Oʻzbekcha “u” bilan tarjima qilinadi, lekin ruschada tanlov jinsga bogʻliq.
— Где кни́га? — Она́ здесь.
— Kitob qayerda? — U shu yerda.
Кни́га — ayol jinsi → она́. Kitobning jinsi yoʻq, lekin soʻzning jinsi bor.
— Где окно́? — Оно́ здесь.
— Deraza qayerda? — U shu yerda.
Окно́ — oʻrta jins → оно́. Bu shakl oʻzbek oʻquvchisi eng koʻp unutadigan shakl, chunki oʻzbekchada uchinchi variant yoʻq.
4. Ikkita istisno, ikkalasi ham oson
Birinchi istisno: tabiiy jins yutadi. Bir nechta soʻz -а bilan tugaydi, lekin erkakni bildiradi. Ular erkak jinsida qoladi, chunki maʼno shakldan kuchliroq:
1па́па
dada — он, garchi -а bilan tugasa ham
2де́душка
bobo — он
3дя́дя · мужчи́на
amaki · erkak — он
Ikkinchi istisno: -ь bilan tugagan otlar. Bu yerda oxirgi harf javob bermaydi — -ь ham erkak, ham ayol jinsida boʻlishi mumkin:
-ь erkak jinsida
день (kun) · слова́рь (lugʻat) · учи́тель (oʻqituvchi) · дождь (yomgʻir)
Ishonchli belgi: -тель va -арь bilan tugasa — har doim erkak jinsi.
-ь ayol jinsida
ночь (tun) · дверь (eshik) · тетра́дь (daftar) · жизнь (hayot)
Ishonchli belgi: -ость bilan tugasa — har doim ayol jinsi (ра́дость, мо́лодость, но́вость).
Koʻp uchraydigan xatolar
Где кни́га? — Он здесь.
Где кни́га? — Она́ здесь. — кни́га ayol jinsi
па́па — ayol jinsi, chunki -а bilan tugaydi
па́па — erkak jinsi: maʼno shakldan kuchliroq
Окно́? — Он здесь.
Окно́? — Оно́ здесь. — oʻrta jinsni unutmang
дверь va слова́рь — ikkalasi ham bir xil jinsda
дверь — ayol, слова́рь — erkak. -ь ni jinsi bilan yodlash kerak
Mashq
1 ко́мната (xona) qaysi jinsda?
Javobni koʻrish
Ayol jinsi (же́нский) — -а bilan tugaydi. Olmoshi она́. Sifat bilan: но́вая ко́мната.
2 мо́ре (dengiz) qaysi olmosh bilan almashtiriladi?
Javobni koʻrish
оно́ — -е bilan tugagan ot oʻrta jinsda. Xuddi shunday: зда́ние, по́ле, со́лнце.
3 де́душка qaysi jinsda va nega?
Javobni koʻrish
Erkak jinsi, garchi -а bilan tugasa ham. Bu istisno: tabiiy jins shaklni yutadi. Xuddi shunday: па́па, дя́дя, мужчи́на.
4
Qaysi soʻz ayol jinsida?
а) слова́рь б) учи́тель в) но́вость г) день
Javobni koʻrish
в) но́вость (yangilik) — -ость bilan tugagan soʻz har doim ayol jinsida. Qolgan uchtasi erkak jinsida: слова́рь (-арь), учи́тель (-тель), день.
5 Nega jinsni bilish kerak? Bitta jumlada ayting.
Javobni koʻrish
Chunki sifat, egalik olmoshi va oʻtgan zamon feʼli otning jinsiga qarab oʻzgaradi: но́вый дом — но́вая кни́га — но́вое окно́. Jinsni bilmasangiz, bu uchtasining hech birini toʻgʻri qoʻya olmaysiz.
Kalit soʻzlar
- родjins (grammatik)
- мужско́й / же́нский / сре́днийerkak / ayol / oʻrta
- он / она́ / оно́u (jinsga qarab)
- ко́мнатаxona
- окно́deraza
- дверьeshik (ayol j.)
- слова́рьlugʻat (erkak j.)
- тетра́дьdaftar (ayol j.)
- мо́реdengiz (oʻrta j.)
- здесьshu yerda
🎯 Esda qoladigan narsa
- Har bir ot uch jinsdan birida: мужско́й · же́нский · сре́дний.
- Jinsni oxirgi harf aytadi: undosh → он, -а/-я → она́, -о/-е → оно́.
- Jins buyumga emas, soʻzga tegishli: стол — он, кни́га — она́.
- Istisnolar: па́па, де́душка, дя́дя — erkak jinsi (maʼno yutadi); -ь — ikki xil boʻlishi mumkin.
- -тель / -арь = erkak, -ость = ayol. Qolgan -ь larni jinsi bilan yodlang.
- Jins kerak, chunki sifat, egalik va oʻtgan zamon unga qarab oʻzgaradi.