PR-9: Koʻplik (множественное число) — -ы, -и, -а va istisnolar
Rus tilida koʻplik qoʻshimchasi otning jinsiga va oxirgi harfiga qarab tanlanadi. Asosan ikkita qoʻshimcha bor — -ы/-и va -а/-я — plus bitta imlo qoidasi va qisqa istisnolar roʻyxati.
PR-9: Koʻplik (множественное число) — -ы, -и, -а va istisnolar
Oʻzbek tilida koʻplik dunyodagi eng oson ish: nima boʻlsa ham -lar qoʻshasiz. Kitob → kitoblar. Uy → uylar. Odam → odamlar. Istisno yoʻq, jins yoʻq, oʻylash yoʻq. Rus tilida esa qoʻshimcha otning jinsiga qarab tanlanadi. Bu birinchi qarashda yomon xabarga oʻxshaydi — lekin aslida qoʻshimchalar atigi ikkita: -ы/-и va -а/-я. Birinchisi — deyarli hamma narsa. Ikkinchisi — oʻrta jins va yodlanadigan qisqa roʻyxat. Bugun ikkalasini ham hal qilamiz.
Bu darsda siz
- Uch jinsning koʻplik qoʻshimchasini bilasiz
- г к х ж ч ш щ imlo qoidasini — nega кни́ги, кни́гы emas
- Koʻplikda urgʻu koʻchishini payqaysiz
- Eng koʻp uchraydigan istisnolarni taniysiz: друзья́, лю́ди, де́ти
1. Jinsga qarab qoʻshimcha
Мужско́й — erkak
+ ы
стол → столы́
студе́нт → студе́нты
журна́л → журна́лы
-й va -ь boʻlsa → -и:
музе́й → музе́и · слова́рь → словари́
Же́нский — ayol
-а → ы
шко́ла → шко́лы
ко́мната → ко́мнаты
газе́та → газе́ты
-я va -ь boʻlsa → -и:
неде́ля → неде́ли · дверь → две́ри
Сре́дний — oʻrta
-о → а
окно́ → о́кна
сло́во → слова́
ме́сто → места́
-е boʻlsa → -я:
мо́ре → моря́ · зда́ние → зда́ния
2. Yettita harf qoidasi — nega кни́ги, кни́гы emas
Bitta imlo qoidasi bor va u koʻplikda doim ishlaydi. Г, К, Х, Ж, Ч, Ш, Щ dan keyin -ы hech qachon yozilmaydi — uning oʻrniga -и keladi.
3. Urgʻu koʻchadi — quloq soling
PR-5 da urgʻu koʻchishini koʻrgan edik. Koʻplik — u eng koʻp koʻchadigan joy:
| Birlik | Koʻplik | Urgʻu | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| стол | столы́ | oxirga koʻchdi | stol → stollar |
| окно́ | о́кна | boshga koʻchdi | deraza → derazalar |
| рука́ | ру́ки | boshga koʻchdi | qoʻl → qoʻllar |
| сло́во | слова́ | oxirga koʻchdi | soʻz → soʻzlar |
| кни́га | кни́ги | joyida qoldi | kitob → kitoblar |
4. Erkak jinsining -а koʻpligi — yodlanadigan roʻyxat
Bir guruh erkak jinsdagi ot -ы emas, -а́ qabul qiladi, va bu -а́ har doim urgʻuli boʻladi. Bu soʻzlar juda koʻp uchraydi, shuning uchun ularni alohida yodlash arziydi:
1Joy va narsa
дом → дома́
го́род → города́
по́езд → поезда́
па́спорт → паспорта́
2Odam
учи́тель → учителя́
до́ктор → доктора́
профе́ссор → профессора́
3Boshqa
глаз → глаза́
ве́чер → вечера́
а́дрес → адреса́
5. Haqiqiy istisnolar — oltitasi yetadi
| Birlik | Koʻplik | Maʼnosi | Izoh |
|---|---|---|---|
| друг | друзья́ | doʻst | -ья guruhi |
| брат | бра́тья | aka | -ья guruhi |
| сын | сыновья́ | oʻgʻil | -ья guruhi |
| стул | сту́лья | stul | -ья guruhi |
| челове́к | лю́ди | odam | butunlay boshqa soʻz |
| ребёнок | де́ти | bola | butunlay boshqa soʻz |
Va bir nechta ot faqat koʻplikda yashaydi — ularning birligi umuman yoʻq:
де́ньги · часы́ · очки́ · роди́тели · кани́кулы · но́жницы
pul · soat · koʻzoynak · ota-ona · taʼtil · qaychi
Oʻzbekchada bularning koʻpi birlikda: “pul”, “soat”. Ruschada esa ular doim koʻplik — де́ньги здесь, “pullar shu yerda” emas, oddiygina “pul shu yerda”.
6. Они́ — koʻplikning olmoshi
Bitta yaxshi xabar bilan tugatamiz. PR-8 da uchta olmosh bor edi: он, она́, оно́. Koʻplikda esa bitta shakl — они́, jinsdan qatʼi nazar:
— Где столы́? — Они́ здесь.
— Где кни́ги? — Они́ здесь.
— Где о́кна? — Они́ здесь.
— Stollar/kitoblar/derazalar qayerda? — Ular shu yerda.
Koʻplikda jins yoʻqoladi. Rus tilida bu tez-tez uchraydigan yengillik: koʻplik koʻp narsani soddalashtiradi.
Koʻp uchraydigan xatolar
кни́гы
кни́ги — Г К Х Ж Ч Ш Щ dan keyin har doim -и
челове́ки
лю́ди — bu istisno, butunlay boshqa soʻz
Где кни́ги? — Она́ здесь.
Где кни́ги? — Они́ здесь. — koʻplikda har doim они́
окны
о́кна — oʻrta jins -о ni -а ga almashtiradi
Mashq
1 шко́ла ning koʻpligi?
Javobni koʻrish
шко́лы. Ayol jinsi, -а bilan tugagan → -ы. Oxiridagi л yettita harf roʻyxatida yoʻq, shuning uchun imlo qoidasi bu yerda ishlamaydi.
2 Nega ру́чка → ру́чки, ру́чкы emas?
Javobni koʻrish
Chunki oxirgi undosh К — u yettita harf (Г К Х Ж Ч Ш Щ) roʻyxatida. Ulardan keyin -ы hech qachon yozilmaydi, faqat -и.
3 окно́ ning koʻpligini urgʻusi bilan ayting.
Javobni koʻrish
о́кна — urgʻu oxirdan boshga koʻchdi. Birlikda окно́, koʻplikda о́кна. Aynan shuning uchun yangi otni ikkala shaklda yodlash kerak.
4 Здесь дома́ va Я до́ма — farqi nima?
Javobni koʻrish
Faqat urgʻu, lekin maʼno butunlay boshqa. дома́ — “uylar” (дом ning koʻpligi). до́ма — “uyda”. Здесь дома́ = bu yerda uylar bor; Я до́ма = men uydaman.
5
Qaysi qatorda hamma koʻplik shakli toʻgʻri?
а) столы́, кни́гы, о́кна б) столы́, кни́ги, о́кна
в) столы, кни́ги, окны г) стола́, кни́ги, о́кна
Javobni koʻrish
б). а) da кни́гы — Г dan keyin -ы boʻlmaydi. в) da окны — oʻrta jins -а oladi. г) da стола́ — стол maxsus roʻyxatda yoʻq, u oddiy столы́.
Kalit soʻzlar
- мно́жественное число́koʻplik
- друзья́doʻstlar
- лю́диodamlar
- де́тиbolalar
- они́ular
- де́ньгиpul (doim koʻplik)
- роди́телиota-ona
- врачи́shifokorlar
- города́shaharlar
- ру́чка / ру́чкиruchka / ruchkalar
🎯 Esda qoladigan narsa
- Asosiy qoʻshimcha — -ы/-и (erkak va ayol jinsi). Oʻrta jins — -а/-я.
- Г К Х Ж Ч Ш Щ dan keyin har doim -и: кни́ги, ру́чки, врачи́.
- Urgʻu koʻpincha koʻchadi — otni ikkala shaklda yodlang: окно́ — о́кна.
- Erkak jinsining urgʻuli -а́ roʻyxati: дома́, города́, учителя́, доктора́, глаза́.
- Istisnolar: друзья́, бра́тья, сту́лья, лю́ди, де́ти. Faqat koʻplik: де́ньги, часы́, очки́.
- Koʻplikning olmoshi bitta — они́, jinsdan qatʼi nazar.