PR-11: «Быть» yoʻq gaplar: Я студент. Кофе горячий. Tire qachon qoʻyiladi?
Hozirgi zamonda “boʻlmoq” feʼli yoʻqligini butun gapga tarqatamiz — va tire (—) qachon qoʻyilishini aniq bilib olasiz. Oʻtgan va kelasi zamonda esa u qaytib keladi: был va бу́дет.
PR-11: «Быть» yoʻq gaplar: Я студент. Кофе горячий. Tire qachon qoʻyiladi?
PR-6 da Э́то дом deb oʻrgangan edik va “oʻrtada feʼl yoʻq” degan edik. Endi shu gʻoyani butun tilga tarqatamiz: hozirgi zamonda rus tilida “boʻlmoq” feʼli hech qachon qoʻyilmaydi. Faqat это bilan emas — hamma gapda. Я студе́нт. Он врач. Мы до́ма. Ко́фе горя́чий. Ammo bitta yangi narsa bor: yozuvda baʼzan feʼl oʻrniga tire (—) qoʻyiladi, baʼzan esa qoʻyilmaydi. Bugun qaysi holatda qaysi biri ekanini aniq bilib olasiz.
Bu darsda siz
- Feʼlsiz gapni har qanday ega bilan tuzasiz
- Tire (—) qachon qoʻyilishini uchta qoida bilan hal qilasiz
- Oʻtgan zamonda был / была́ / бы́ло / бы́ли ni ishlatasiz
- Kelasi zamonda бу́дет / бу́дут ni ishlatasiz
1. Hozirgi zamon — boʻshliq
Я
студе́нт.
Он
врач.
Мы
до́ма.
[йа студэ́нт · он врач · мы до́мъ]
Men talabaman. U shifokor. Biz uydamiz.
Uch gap, uchalasida ham feʼl yoʻq — va uchalasi ham toʻliq, tabiiy rus gapi.
2. Tire qachon qoʻyiladi — uchta qoida
✅ TIRE QOʻYILADI
Ikkala tomon ham OT boʻlsa.
Москва́ — столи́ца.
Мой брат — врач.
Ташке́нт — го́род.
Мой го́род — Ташке́нт.
Bu yerda tire yoʻq boʻlgan feʼlning oʻrnini bildiradi.
❌ TIRE QOʻYILMAYDI
1. Ega — olmosh boʻlsa:
Я студе́нт. Он врач. Мы дру́зья.
2. Kesim — sifat boʻlsa:
Ко́фе горя́чий. Дом большо́й.
3. Kesim — ravish boʻlsa:
Мы до́ма. Здесь хорошо́.
Мой брат — врач. (ot + ot → tire bor)
Он врач. (olmosh + ot → tire yoʻq)
3. Kesim sifat boʻlganda
Sifatlarni PR-12 da toʻliq oʻrganamiz, lekin tire qoidasi uchun ular hozir kerak. Sifat kesim boʻlsa, tire hech qachon qoʻyilmaydi:
Ко́фе горя́чий.
Кни́га интере́сная.
Окно́ большо́е.
Qahva issiq. Kitob qiziqarli. Deraza katta.
Uchala gapda ham tire yoʻq. Va sifat otning jinsiga moslashganini payqang: -ий / -ая / -ое — PR-8 dagi oʻsha uchlik.
4. Oʻtgan zamon — feʼl qaytadi
Hozirgi zamonda “boʻlmoq” yoʻqoladi. Oʻtgan zamonda esa u qaytib keladi — va otning jinsiga qarab shakl oladi:
| Jins | Shakl | Misol | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| м. | был | Дом был здесь. | Uy shu yerda edi. |
| ж. | была́ | Шко́ла была́ здесь. | Maktab shu yerda edi. |
| с. | бы́ло | Окно́ бы́ло здесь. | Deraza shu yerda edi. |
| мн. | бы́ли | Дома́ бы́ли здесь. | Uylar shu yerda edi. |
5. Kelasi zamon
За́втра бу́дет уро́к.
За́втра бу́дут уро́ки.
Ertaga dars boʻladi. Ertaga darslar boʻladi.
Kelasi zamonda faqat ikkita shakl bor: birlik бу́дет, koʻplik бу́дут. Jins bu yerda ahamiyatsiz — oʻtgan zamondan osonroq.
Вчера́ бы́ло хо́лодно. Сего́дня хорошо́. За́втра бу́дет жа́рко.
Kecha sovuq edi. Bugun yaxshi. Ertaga issiq boʻladi.
Uch zamon bir joyda. Oʻrtadagi gapda feʼl yoʻq — chunki u hozirgi zamon. Chapda бы́ло, oʻngda бу́дет.
Koʻp uchraydigan xatolar
Я есть студе́нт.
Я студе́нт. — hozirgi zamonda “boʻlmoq” qoʻyilmaydi
Я — студе́нт. (oddiy gapda)
Я студе́нт. — ega olmosh boʻlsa, tire qoʻyilmaydi
Ко́фе — горя́чий.
Ко́фе горя́чий. — kesim sifat boʻlsa, tire qoʻyilmaydi
Шко́ла был здесь.
Шко́ла была́ здесь. — шко́ла ayol jinsi
Mashq
1 Tire kerakmi? Мой брат ___ врач.
Javobni koʻrish
Ha — «Мой брат — врач». Ikkala tomon ham ot (брат va врач), demak tire qoʻyiladi. Agar Он врач boʻlsa edi, tire kerak boʻlmasdi — chunki ega olmosh.
2 Tire kerakmi? Дом ___ большо́й.
Javobni koʻrish
Yoʻq — «Дом большо́й». Kesim sifat (большо́й), ot emas. Sifat kesim boʻlganda tire hech qachon qoʻyilmaydi.
3 Oʻtgan zamonga oʻgiring: Шко́ла здесь.
Javobni koʻrish
Шко́ла была́ здесь. Шко́ла — ayol jinsi (-а), demak была́. Erkak jinsi boʻlsa был, oʻrta jins бы́ло, koʻplik бы́ли.
4 ко́фе qaysi jinsda va nega bu gʻalati?
Javobni koʻrish
Erkak jinsida — ко́фе горя́чий. Gʻalati, chunki u -е bilan tugaydi va PR-8 qoidasiga koʻra oʻrta jins boʻlishi kerak edi. Bu chet tildan kirgan soʻzning istisnosi.
5
Qaysi gapda xato bor?
а) Москва́ — столи́ца. б) Я студе́нт.
в) Окно́ — большо́е. г) За́втра бу́дет уро́к.
Javobni koʻrish
в) — tire ortiqcha. Toʻgʻrisi: Окно́ большо́е. Kesim sifat, shuning uchun tire qoʻyilmaydi. Qolgan uchtasi toʻgʻri: а) ot + ot → tire bor; б) olmosh ega → tire yoʻq; г) kelasi zamonda feʼl bor.
Kalit soʻzlar
- студе́нтtalaba
- врачshifokor
- столи́цаpoytaxt
- ко́феqahva (erkak j.!)
- горя́чийissiq (ichimlik)
- большо́йkatta
- был / была́ / бы́ло / бы́лиedi
- бу́дет / бу́дутboʻladi
- вчера́ / сего́дня / за́втраkecha / bugun / ertaga
- до́маuyda
🎯 Esda qoladigan narsa
- Hozirgi zamonda “boʻlmoq” feʼli hech qachon qoʻyilmaydi — faqat это bilan emas, hamma gapda.
- Ot + ot = tire. Мой брат — врач.
- Ega olmosh boʻlsa yoki kesim sifat/ravish boʻlsa — tire yoʻq. Я студе́нт. Ко́фе горя́чий. Мы до́ма.
- Oʻtgan zamon: был / была́ / бы́ло / бы́ли — jinsga moslashadi. Oʻzbekcha edi.
- Kelasi zamon: бу́дет (birlik) / бу́дут (koʻplik). Jins ahamiyatsiz.
- Ко́фе — erkak jinsi, -е bilan tugasa ham. Chet soʻz istisnosi.