PR-24: Kelasi zamon: буду + infinitiv
Kelasi zamon ikki soʻzdan yasaladi: бу́ду + infinitiv. Shu dars bilan uchala zamon — kecha, bugun, ertaga — qoʻlingizda boʻladi.
PR-24: Kelasi zamon: буду + infinitiv
Kecha siz «kecha» ni ochdingiz. Bugun «ertaga» ni ochasiz — va shundan keyin rus tilida istalgan vaqt haqida gapira olasiz. Yana bir yaxshi xabar: kelasi zamonda ham yangi qoʻshimchalar yoʻq. Bor-yoʻgʻi bitta yordamchi feʼl va uning yonida oʻzgarmagan infinitiv.
Bu darsda siz
- Быть feʼlining kelasi zamonini tuslaysiz: бу́ду, бу́дешь, бу́дет…
- Бу́ду + infinitiv qolipini oʻrganasiz
- Yolgʻiz бу́ду ni ishlatasiz: «Я бу́ду до́ма»
- Uchala zamonni bir jadvalda koʻrasiz
1. Бу́ду — «boʻlmoq» ning kelasi zamoni
PR-11 da siz bir gʻalati qoidani oʻrgandingiz: hozirgi zamonda быть aytilmaydi. PR-23 da u oʻtgan zamonda qaytib keldi (был, была́). Kelasi zamonda esa u toʻliq tuslanadi, va oddiy I tuslanish qoʻshimchalari bilan:
| Shaxs | Oʻzak | Qoʻshimcha | Natija | Maʼnosi |
|---|---|---|---|---|
| я | бу́д | у | бу́ду | boʻlaman |
| ты | бу́д | ешь | бу́дешь | boʻlasan |
| он / она́ | бу́д | ет | бу́дет | boʻladi |
| мы | бу́д | ем | бу́дем | boʻlamiz |
| вы | бу́д | ете | бу́дете | boʻlasiz |
| они́ | бу́д | ут | бу́дут | boʻladilar |
2. Бу́ду + infinitiv — ikki soʻzdan bitta zamon
Endi butun qolip. Birinchi soʻz tuslanadi, ikkinchisi tegilmaydi:
| Shaxs | Yordamchi | Infinitiv | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| я | бу́ду | чита́ть | oʻqiyman (keyin) |
| ты | бу́дешь | рабо́тать | ishlaysan |
| он | бу́дет | говори́ть | gapiradi |
| мы | бу́дем | смотре́ть | koʻramiz |
| вы | бу́дете | жить | yashaysiz |
| они́ | бу́дут | есть | yeydilar |
За́втра я бу́ду рабо́тать, а Дилно́за бу́дет чита́ть.
Ertaga men ishlayman, Dilnoza esa kitob oʻqiydi.
Ikkita ega, ikkita yordamchi shakl — lekin infinitivlar qimirlamaydi.
3. Yolgʻiz бу́ду — «boʻlaman»
Agar gapda boshqa feʼl boʻlmasa, бу́ду oʻzi kesim boʻlib qoladi. Bu juda koʻp ishlatiladi:
| Kecha | Bugun | Ertaga |
|---|---|---|
| Я был до́ма. | Я до́ма. | Я бу́ду до́ма. |
| Э́то бы́ло тру́дно. | Э́то тру́дно. | Э́то бу́дет тру́дно. |
| Вчера́ был дождь. | Сего́дня дождь. | За́втра бу́дет дождь. |
Oʻrtadagi ustunga qarang — u boʻsh. Hozirgi zamonda feʼl yoʻq. Chapda va oʻngda esa bor. Rus tilining bu «teshigi»ni bir marta koʻrsangiz, uni hech qachon unutmaysiz.
Lekin bittasi qiyinroq: oʻzbekchada oʻqiyman ham «hozir oʻqiyman», ham «ertaga oʻqiyman» degani — bitta shakl ikkala vaqtga xizmat qiladi. Rus tilida bunday emas: Я чита́ю — faqat hozir. Ertaga uchun бу́ду ni aytish shart. Shuning uchun oʻzbek oʻquvchi «Завтра я читаю» deb yozib yuboradi — ruscha quloqqa bu tugallanmagan gap boʻlib tuyuladi.
4. Inkor va savol
За́втра я не бу́ду рабо́тать.
Ertaga ishlamayman.
Не — бу́ду ning oldida, infinitivning emas. Inkor har doim tuslanadigan feʼlga tegadi.
— Ты бу́дешь чай?
— Да, бу́ду. Спаси́бо.
— Choy ichasanmi?
— Ha, ichaman. Rahmat.
Kundalik nutqda бу́дешь yolgʻiz ham «olasanmi, ichasanmi» maʼnosini beradi — infinitiv tushib qoladi, chunki u tushunarli. Qisqa javob ham shu shaklda: «Да, бу́ду».
5. Uchala zamon bir jadvalda
| Feʼl | Kecha (он) | Bugun (он) | Ertaga (он) |
|---|---|---|---|
| чита́ть | чита́л | чита́ет | бу́дет чита́ть |
| говори́ть | говори́л | говори́т | бу́дет говори́ть |
| жить | жил | живёт | бу́дет жить |
| есть | ел | ест | бу́дет есть |
| быть | был | — (yoʻq) | бу́дет |
Koʻp uchraydigan xatolar
Я бу́ду чита́ю кни́гу.
Я бу́ду чита́ть кни́гу — ikkinchi feʼl infinitivda
Мы бу́дет до́ма.
Мы бу́дем до́ма — yordamchi feʼl egaga moslashadi
За́втра я бу́ду быть до́ма.
За́втра я бу́ду до́ма — бу́ду ning oʻzi «boʻlaman»
Я бу́ду не рабо́тать.
Я не бу́ду рабо́тать — не tuslanadigan feʼl oldida
За́втра он рабо́тает в магази́не. («ertaga» maʼnosida)
За́втра он бу́дет рабо́тать — hozirgi zamon kelasi zamon oʻrniga ishlamaydi
Mashq
1 Boʻsh joyga: За́втра мы ___ смотре́ть фильм.
Javobni koʻrish
бу́дем. «Мы» uchun yordamchi shakl бу́дем, infinitiv esa oʻz holida qoladi: бу́дем смотре́ть.
2 Bu gapni kelasi zamonga oʻtkazing: Вчера́ был дождь.
Javobni koʻrish
За́втра бу́дет дождь. Дождь — uchinchi shaxs birligi, demak бу́дет. Bu yerda infinitiv kerak emas — бу́дет ning oʻzi «boʻladi» degani.
3 Bu gapni inkor qiling: Я бу́ду рабо́тать в суббо́ту.
Javobni koʻrish
Я не бу́ду рабо́тать в суббо́ту. Не бу́ду ning oldiga tushadi, chunki inkor har doim tuslanadigan feʼlga tegadi. «Я бу́ду не рабо́тать» — xato.
4 Bu gapni ruschaga oʻgiring: Ertaga uyda boʻlamiz va choy ichamiz.
Javobni koʻrish
За́втра мы бу́дем до́ма и бу́дем пить чай. Birinchi qismda infinitiv yoʻq (бу́дем до́ма), ikkinchisida bor (бу́дем пить). Ikkinchi бу́дем ni tushirib qoldirish ham mumkin: …и пить чай.
5
Qaysi gap notoʻgʻri?
а) Они́ бу́дут жить в Москве́. б) Ты бу́дешь есть?
в) Я бу́ду быть до́ма. г) Э́то бу́дет тру́дно.
Javobni koʻrish
в). Toʻgʻrisi — Я бу́ду до́ма. Бу́ду ning oʻzi allaqachon «boʻlaman» degani, shuning uchun yoniga yana быть qoʻyilmaydi. Qolgan uchtasi toʻgʻri.
Kalit soʻzlar
- бу́дуboʻlaman; (yordamchi feʼl)
- за́втраertaga
- ско́роtez orada
- экза́менimtihon
- обеща́тьvaʼda bermoq
- планreja
- ле́томyozda
- зимо́йqishda
- наде́ятьсяumid qilmoq
- обяза́тельноalbatta
🎯 Esda qoladigan narsa
- Kelasi zamon = бу́ду + infinitiv. Ikki soʻz, bitta zamon.
- Бу́ду, бу́дешь, бу́дет, бу́дем, бу́дете, бу́дут — aynan идти́ naqshi, faqat urgʻu oʻzakda.
- Infinitiv hech qachon oʻzgarmaydi.
- Yolgʻiz бу́ду = «boʻlaman»: Я бу́ду до́ма. Yoniga быть qoʻshilmaydi.
- Inkor: не бу́ду — не yordamchi feʼl oldida.
- Oʻzbekcha «oʻqiyman» ikkala vaqtga xizmat qiladi, ruscha чита́ю esa faqat hozir. Ertaga uchun бу́ду ni aytish shart.