PR-25: Qaytim feʼllar -ся / -сь: учиться, находиться, нравиться
Feʼlning oxiriga qoʻshiladigan kichkina -ся uning maʼnosini butunlay oʻzgartirishi mumkin. Oʻzbek tilida ham xuddi shunday qoʻshimcha bor — shuning uchun bu dars siz oʻylagandan osonroq.
PR-25: Qaytim feʼllar -ся / -сь: учиться, находиться, нравиться
Rus tilidagi matnni ochsangiz, oxiri -ся ga tugagan feʼllarni darrov koʻrasiz: учи́ться, смея́ться, находи́ться, нра́виться. Bu — alohida feʼllar emas, balki siz bilgan feʼllarga qoʻshilgan bitta qoʻshimcha. Va u har doim eng oxirida, hatto shaxs qoʻshimchasidan ham keyin turadi. Yaxshi xabar: oʻzbek tilida ham aynan shunday narsa bor.
Bu darsda siz
- -ся va -сь ni qachon ishlatishni bilasiz
- Qaytim feʼlni toʻliq tuslaysiz: учу́сь, у́чишься, у́чится…
- Oʻtgan zamonda yasaysiz: учи́лся, учи́лась, учи́лись
- Учи́ть va учи́ться ni ajratasiz
1. Qachon -ся, qachon -сь
Feʼl unli bilan tugasa → -сь.
Feʼl undosh (yoki -ь) bilan tugasa → -ся.
Bu talaffuz uchun qilingan: учу́-сь aytish oson, учу́-ся esa ogʻirroq.
| Shaxs | Asosiy shakl | Oxiri | Qoʻshimcha | Natija |
|---|---|---|---|---|
| я | учу́ | unli | сь | учу́сь |
| ты | у́чишь | ь | ся | у́чишься |
| он / она́ | у́чит | undosh | ся | у́чится |
| мы | у́чим | undosh | ся | у́чимся |
| вы | у́чите | unli | сь | у́читесь |
| они́ | у́чат | undosh | ся | у́чатся |
2. Oʻtgan zamonda
Bu yerda ham qoida oʻsha: qoʻshimcha eng oxiriga tushadi va oldingi harfga qarab tanlanadi.
Мужско́й — erkak
учи́лся
Oxirida Л — undosh, demak -ся.
Же́нский — ayol
учи́лась
Oxirida А — unli, demak -сь.
Koʻplik
учи́лись
Oxirida И — unli, demak -сь.
Жасу́р учи́лся в Ташке́нте, а Афсо́на учи́лась в Самарка́нде.
Jasur Toshkentda oʻqidi, Afsona esa Samarqandda.
Bitta feʼl, ikki xil oxir — chunki jins boshqa (PR-23), va shundan keyin qoʻshimcha ham boshqa.
3. Toʻrtta maʼno guruhi
-ся nima qiladi? Har doim bitta ish emas. Toʻrtta guruhga boʻlinadi va ularni bir marta koʻrib chiqish kifoya:
1Oʻziga qaytadi
Harakat oʻz egasiga qaytadi:
умыва́ться — yuvinmoq
одева́ться — kiyinmoq
гото́виться — tayyorlanmoq
2Bir-birini
Ikki tomon bir-biriga qiladi:
встреча́ться — uchrashmoq
знако́миться — tanishmoq
обнима́ться — quchoqlashmoq
3Faqat -ся bilan
Bu feʼllar -ся siz umuman yoʻq:
смея́ться — kulmoq
боя́ться — qoʻrqmoq
стара́ться — harakat qilmoq
находи́ться — joylashgan boʻlmoq
4Maʼno oʻzgaradi
Feʼl bor, lekin maʼnosi boshqa:
учи́ть — oʻrgatmoq / yodlamoq
учи́ться — oʻqimoq (talaba boʻlmoq)
начина́ть — boshlamoq
начина́ться — boshlanmoq
yuv-moq → yuvin-moq = мыть → мы́ться
kiy-moq → kiyin-moq = надева́ть → одева́ться
tara-moq → taran-moq — sochini taramoq.
Yaʼni tushuncha siz uchun yangi emas: harakat oʻz egasiga qaytadi. Faqat rus tilida bu qoʻshimcha eng oxirida turadi, oʻzbekchada esa oʻrtada (yuv-in-a-man — умыва́-ю-сь). Va rus tilida u koʻproq ish bajaradi: yuqoridagi 2, 3 va 4-guruhlar oʻzbekchada bu qoʻshimcha bilan yasalmaydi.
4. Учи́ть va учи́ться — eng koʻp adashtiriladigan juftlik
учи́ть — nimani?
Я учу́ ру́сский язы́к.
Rus tilini oʻrganaman
(yodlayman).
Yoniga albatta narsa kerak: nimani oʻrganyapsiz? Bu feʼl yolgʻiz turolmaydi.
учи́ться — qayerda?
Я учу́сь в шко́ле.
Maktabda oʻqiyman.
Yoniga narsa kerak emas — bu «talaba boʻlmoq» degani. Joy yoki usul aytiladi.
Shuning uchun «Я учу́ в шко́ле» — xato: «maktabda nimani yodlayapsiz?» degan savol javobsiz qoladi. Va «Я учу́сь ру́сский язы́к» ham xato: учи́ться yoniga narsa olmaydi.
5. Faqat -ся bilan yashaydigan feʼllar
| Infinitiv | я | он / она́ | они́ | Maʼnosi |
|---|---|---|---|---|
| смея́ться | смею́сь | смеётся | смею́тся | kulmoq |
| боя́ться | бою́сь | бои́тся | боя́тся | qoʻrqmoq |
| стара́ться | стара́юсь | стара́ется | стара́ются | harakat qilmoq |
| находи́ться | нахожу́сь | нахо́дится | нахо́дятся | joylashgan boʻlmoq |
| занима́ться | занима́юсь | занима́ется | занима́ются | shugʻullanmoq |
Находи́ться ni alohida eslab qoling — u savolda juda koʻp uchraydi: Где нахо́дится шко́ла? — «Maktab qayerda?». Va нра́виться ni ham koʻrasiz (мне нра́вится — «menga yoqadi»); u teskari qurilishda ishlaydi va unga butun boshli dars ajratilgan — PR-28.
Koʻp uchraydigan xatolar
Я учу́ся в шко́ле.
Я учу́сь в шко́ле — unlidan keyin -сь
Афсо́на учи́лся в Москве́.
Афсо́на учи́лась — ayol jinsi, demak -ла + сь
Я учу́ в университе́те.
Я учу́сь в университе́те — учи́ть yoniga narsa talab qiladi
Он смеёт гро́мко.
Он смеётся гро́мко — смея́ться -ся siz mavjud emas
Мы встреча́ем ка́ждый день. («uchrashamiz» maʼnosida)
Мы встреча́емся ка́ждый день — bir-birimiz bilan
Mashq
1 -ся yoki -сь? Вы у́чите___ в шко́ле?
Javobni koʻrish
-сь: у́читесь. У́чите unli (Е) bilan tugaydi. «Вы» — -сь oladigan ikkita shakldan biri; ikkinchisi «я».
2 Boʻsh joyga: Дилно́за ___ пла́вать. (учи́ться, oʻtgan zamon)
Javobni koʻrish
учи́лась. Ikki qadam: avval oʻtgan zamon va jins (учи́ла-, chunki Dilnoza qiz), keyin qoʻshimcha (-сь, chunki oxirida unli А).
3 учи́ть yoki учи́ться? Я ___ но́вые слова́ ка́ждый день.
Javobni koʻrish
учу́ (учи́ть). Gapda «nimani?» degan savolga javob bor — но́вые слова́. Demak qaytim shakli kerak emas. Учу́сь yoniga narsa olmaydi.
4 у́чится qanday oʻqiladi?
Javobni koʻrish
[у́чица]. -тся va -ться birikmalari har doim [ца] boʻlib oʻqiladi. Shuning uchun у́чится va учи́ться deyarli bir xil eshitiladi — farqni faqat gapdan bilib olasiz.
5
Qaysi gap notoʻgʻri?
а) Он бои́тся. б) Мы встреча́емся в суббо́ту.
в) Они́ смею́т гро́мко. г) Шко́ла нахо́дится здесь.
Javobni koʻrish
в). Toʻgʻrisi — Они́ смею́тся. Смея́ться uchinchi guruhdan: u -ся siz umuman mavjud emas, xuddi боя́ться, стара́ться, находи́ться kabi.
Kalit soʻzlar
- учи́тьсяoʻqimoq (talaba boʻlmoq)
- смея́тьсяkulmoq
- боя́тьсяqoʻrqmoq
- стара́тьсяharakat qilmoq
- находи́тьсяjoylashgan boʻlmoq
- занима́тьсяshugʻullanmoq
- встреча́тьсяuchrashmoq
- улыба́тьсяjilmaymoq
- начина́тьсяboshlanmoq
- гото́витьсяtayyorlanmoq
🎯 Esda qoladigan narsa
- Qoʻshimcha eng oxirida, shaxs qoʻshimchasidan ham keyin.
- Unlidan keyin -сь, undoshdan keyin -ся. Faqat «я» va «вы» shakllarida -сь.
- Oʻtgan zamonda: учи́лся (undosh Л) — учи́лась, учи́лись (unli).
- Toʻrt guruh: oʻziga qaytadi · bir-birini · faqat -ся bilan · maʼnosi oʻzgaradi.
- Учи́ть yoniga narsa oladi, учи́ться olmaydi.
- Talaffuz: -тся / -ться → [ца].
- Oʻzbekchadagi -(i)n- (yuvinmoq) — shu tushunchaning oʻzi.