PR-23: Oʻtgan zamon (прошедшее время) — jinsga qarab -л, -ла, -ло, -ли
Oʻtgan zamon hozirgi zamondan ancha oson — shaxs qoʻshimchalari umuman yoʻq. Lekin u shaxs oʻrniga JINSga qaraydi, va bu oʻzbek oʻquvchi uchun butunlay yangi.
PR-23: Oʻtgan zamon (прошедшее время) — jinsga qarab -л, -ла, -ло, -ли
Yigirma ikki dars davomida siz faqat bugun haqida gapira olardingiz. Bugundan boshlab kecha ochiladi — va u siz kutgandan ancha oson. Oʻtgan zamonda oltita qoʻshimcha yoʻq. Umuman yoʻq. Har bir feʼlning oʻtgan zamonda atigi toʻrtta shakli bor va ular hech qanday shaxsga qaramaydi. Lekin ular boshqa narsaga qaraydi — jinsga. Va aynan shu joyi oʻzbek oʻquvchi uchun yangi.
Bu darsda siz
- Oʻtgan zamonni yasaysiz: infinitiv minus -ть + л/ла/ло/ли
- Feʼlning shaxsga emas, jinsga moslashishini tushunasiz
- Был, была́, бы́ло, бы́ли ni oʻrganasiz — «boʻlmoq» nihoyat paydo boʻladi
- Notoʻgʻri shakllarni bilasiz: шёл, шла, шли
1. Yasalishi — bitta harf
- Infinitivni oling: чита́ть.
- -ть ni olib tashlang: чита́-. Oʻsha oʻzak, PR-20 dagi.
- Oxiriga -л qoʻying va egaga qarab unli qoʻshing.
Мужско́й — erkak
чита́л
Жасу́р чита́л. Я чита́л (yigit aytsa). Ты чита́л.
Же́нский — ayol
чита́ла
Афсо́на чита́ла. Я чита́ла (qiz aytsa). Ты чита́ла.
Сре́дний — oʻrta
чита́ло
Ра́дио рабо́тало. Kamdan-kam uchraydi — oʻrta jinsli ot kam gapiradi.
Toʻrtinchisi — koʻplik, va u jinsga umuman qaramaydi: чита́ли. Мы чита́ли. Они́ чита́ли. Вы чита́ли.
2. Butun jadval — oltita emas, toʻrtta
| Infinitiv | он | она́ | оно́ | они́ / мы / вы |
|---|---|---|---|---|
| рабо́тать | рабо́тал | рабо́тала | рабо́тало | рабо́тали |
| говори́ть | говори́л | говори́ла | говори́ло | говори́ли |
| смотре́ть | смотре́л | смотре́ла | смотре́ло | смотре́ли |
| хоте́ть | хоте́л | хоте́ла | хоте́ло | хоте́ли |
| писа́ть | писа́л | писа́ла | писа́ло | писа́ли |
| е́хать | е́хал | е́хала | е́хало | е́хали |
3. Был, была́, бы́ло, бы́ли — «boʻlmoq» nihoyat koʻrinadi
PR-11 da siz bir gʻalati narsani oʻrgangan edingiz: hozirgi zamonda быть feʼli umuman aytilmaydi. Я студе́нт. — feʼlsiz. Oʻtgan zamonda esa u qaytib keladi, va uni tushirib boʻlmaydi:
| Hozir (feʼlsiz) | Kecha (feʼl bilan) | Maʼnosi |
|---|---|---|
| Он до́ма. | Он был до́ма. | U uyda edi. |
| Она́ до́ма. | Она́ была́ до́ма. | U (ayol) uyda edi. |
| Э́то интере́сно. | Э́то бы́ло интере́сно. | Bu qiziq edi. |
| Мы до́ма. | Мы бы́ли до́ма. | Biz uyda edik. |
4. Notoʻgʻri shakllar — ular kam
PR-22 dagi notoʻgʻri feʼllarning deyarli hammasi oʻtgan zamonda toʻgʻri ishlaydi (хоте́л, е́хал, писа́л, жил). Faqat bir nechtasi oʻzgacha:
| Infinitiv | он | она́ | они́ | Izoh |
|---|---|---|---|---|
| идти́ | шёл | шла | шли | butunlay boshqa oʻzak |
| есть | ел | е́ла | е́ли | qisqa, lekin qoidali |
| дать | дал | дала́ | да́ли | ayol jinsida urgʻu oxirida |
| жить | жил | жила́ | жи́ли | ayol jinsida urgʻu oxirida |
| пить | пил | пила́ | пи́ли | ayol jinsida urgʻu oxirida |
Шёл — шла — шли ni alohida yodlang. U идти́ ning oʻtgan zamoni, garchi bitta ham umumiy harfi boʻlmasa. Bu — rus tilidagi eng koʻp uchraydigan notoʻgʻri shakl, va u ob-havo haqida ham ishlatiladi: Вчера́ шёл дождь — kecha yomgʻir yogʻdi.
Va eng koʻp qilinadigan xato shu yerda tugʻiladi: oʻzbek oʻquvchi jinsni umuman payqamaydi va qiz bola haqida «Афсо́на чита́л» deb yozadi. Har safar oʻtgan zamon yozayotganda oʻzingizdan soʻrang: ega erkakmi, ayolmi, koʻplikmi?
5. Inkor va savol
Дилно́за не рабо́тала вчера́.
Dilnoza kecha ishlamadi.
Inkor oʻsha qoida boʻyicha: не feʼl oldida. Ayol jinsi — -ла.
— Ты был до́ма?
— Нет, я был в шко́ле.
— Uyda edingmi?
— Yoʻq, maktabda edim.
Ikkala gapda ham был — chunki gapirayotgan odam erkak. Agar qiz gapirsa, ikkalasi ham была́ boʻlardi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Афсо́на чита́л кни́гу.
Афсо́на чита́ла — ega ayol, demak -ла
Мы рабо́тал вчера́.
Мы рабо́тали — koʻplik uchun -ли
Вчера́ я не рабо́таю.
Вчера́ я не рабо́тал — вчера́ oʻtgan zamon talab qiladi
Она́ идла́ домо́й.
Она́ шла домо́й — идти́ ning oʻtgan zamoni butunlay boshqa
Вчера́ он до́ма.
Вчера́ он был до́ма — oʻtgan zamonda быть tushirilmaydi
Mashq
1 говори́ть ni Дилно́за uchun oʻtgan zamonga qoʻying.
Javobni koʻrish
говори́ла. Oʻzak говори́- (infinitivdan -ть olib tashlandi), Dilnoza — qiz, demak -ла. Eʼtibor bering: hozirgi zamondagi говори́т ga xos ikki tuslanish farqi bu yerda umuman yoʻq.
2 Boʻsh joyga: Вчера́ ___ дождь. (идти́)
Javobni koʻrish
шёл. Дождь — erkak jinsidagi ot (undosh bilan tugaydi), shuning uchun шёл. Ruschada yomgʻir «yogʻmaydi» — u yuradi. Bu ibora shundayligicha yodlanadi: шёл дождь, шёл снег.
3 Toʻldiring: Мари́на Оле́говна, вы ___ фильм? (смотре́ть)
Javobni koʻrish
смотре́ли. Gap bitta ayolga aytilyapti, lekin вы har doim koʻplik shaklini oladi — demak -ли, смотре́ла emas. Bu hurmat shakli, PR-7 dagi qoida.
4 Bu gapni ruschaga oʻgiring (aytayotgan odam — qiz): Kecha uyda edim va kitob oʻqidim.
Javobni koʻrish
Вчера́ я была́ до́ма и чита́ла кни́гу. Ikkala feʼl ham -ла, chunki gapirayotgan odam qiz. Была́ da urgʻu oxirida. Va быть ni tushirib qoldirmang — oʻtgan zamonda u majburiy.
5
Qaysi gap toʻgʻri?
а) Они́ была́ до́ма. б) Жасу́р е́хала в Москву́.
в) Мы бы́ли в шко́ле. г) Афсо́на был здесь.
Javobni koʻrish
в). Qolganlarida jins yoki son xato: они́ koʻplik — бы́ли boʻlishi kerak edi; Жасу́р — yigit, demak е́хал; Афсо́на — qiz, demak была́. Uchalasi ham bitta savolga javob bermaslikdan kelib chiqadi: ega erkakmi, ayolmi, koʻplikmi?
Kalit soʻzlar
- вчера́kecha
- был / была́ / бы́лиedi / edilar
- шёл / шла / шлиketdi, yurdi (идти́)
- дождьyomgʻir
- снегqor
- у́тромertalab
- днёмkunduzi
- ве́черомkechqurun
- пото́мkeyin
- неде́ляhafta
🎯 Esda qoladigan narsa
- Yasalishi: infinitiv minus -ть + л / ла / ло / ли.
- Shaxs qoʻshimchalari yoʻq — atigi toʻrtta shakl.
- Feʼl jinsga qaraydi: Жасу́р чита́л — Афсо́на чита́ла. Oʻzbekchada bunday narsa yoʻq, shuning uchun har safar tekshiring.
- Вы har doim -ли, hatto bitta odamga aytilsa ham.
- Oʻtgan zamonda быть qaytib keladi: был, была́, бы́ло, бы́ли. Ayol jinsida urgʻu oxirida.
- Yodlang: шёл — шла — шли (идти́). Va: шёл дождь.